منازل بين راه و بندرها و علاقهء خاص به جغرافياى انسانى باعث شد كه آثار مسلمانان در جغرافيا متنوع و آموزنده شود و مىبينيم كه در جغرافيا وسعت و عرصهء تحقيقات مسلمانان بسيار فراتر از يونانيان است . « 1 » سيروسفر به گوشه و كنار گيتى ، در نظر مسلمانان بسيار اهميت داشت ؛ از همين‌رو پنج قرن قبل از سفر اروپاييان ( مانند سفر بنيامين طليطلى و ماركوپولو ) جهانگرد مسلمانى به نام سليمان تاجر از چين ديدن كرده است و مشهودات او از اين سفر در روايت ابو زيد حسن سيرافى ، جمع كنندهء اخبار الصين و الهند ، گرد آمده است . از موضوعات جالب توجه مسلمانان آشنايى با موقعيت شهرها و وصف عجايب و شگفتيهاست . اطلاعات جغرافيايى مسلمانان به حدود قلمرو خلافت محدود نمىشده است ، بلكه آنان از راه دريا تا چين ، هند ، فيليپين ، كره و حتى به ژاپن و از راه خشكى به آسياى ميانه تا سرزمين چين سفر كرده‌اند . « 2 » ذكر اين نكته لازم است كه جغرافيا نويسان مسلمان به مشاهده و تجربهء شخصى علاقهء خاصى داشتند . به همين دليل غالب اطلاعات آنها از تجربه و مشاهده ناشى مىشده است ، نه از نقل مندرجات كتب ؛ چنان كه در آثار ابو الحسن مسعودى ، كه جهانگردى باتجربه و نكته سنج بود ، نمونه‌هاى تحقيق و بررسى را به خوبى مىبينيم . متأسفانه اثر ارزندهء او كتاب القضايا و التجارب كه گزارش سفرهاى اوست ، از ميان رفته است ؛ اما ذوق و دقت و وسعت نظر وى را در مطالب جغرافيايى از كتابهاى مروج الذهب و التنبيه و الاشراف مىتوان دريافت . « 3 » با اين همه ، آنچه موجب جمع‌آورى اين اطلاعات شده است - بر خلاف ترديدى كه بعضى محققان در اين باب كرده‌اند - بدون شك تا حدى كنجكاوى و علاقهء مسلمانان به تحقيق در احوال بلاد و اقوام مختلف بوده است . در واقع جغرافياى انسانى از مسائلى بود كه مسلمانان به آن علاقهء خاصى نشان مىدادند و آثار ابن فقيه ، مسعودى و بيرونى گواه اين مدعاست . به‌طور كلى وصفهايى كه جغرافيانويسان مسلمان از بلاد و

--> ( 1 ) . مختصر البلدان ؛ مقدمه ، ص 10 و كارنامه اسلام ؛ ص 76 . ( 2 ) . كارنامهء اسلام ؛ ص 77 - 79 . ( 3 ) . همان ؛ ص 77 .