كردند و در بناى آن سنگهاى منقوش به كار بردند . بجز طرف شرقى مسجد ، جهات ديگر آن را توسعه دادند و ستونهاى سنگى در آن كار گذاشتند و با مفتولهاى آهنى و ارزيز سرب استوار ساختند و سقف مسجد را با چوب ساج پوشانيدند و محرابى هم براى مسجد بنا كردند . طبرى مىنويسد : در سال 88 هجرى قمرى وليد بن عبد الملك دستور داد تا مسجد پيامبر ( ص ) را بازسازى و خانهء همسران پيامبر ( ص ) را ويران كنند و در مسجد داخل نمايند . « 1 » او پس از ويران كردن مسجد كسى را نزد فرمانرواى روم فرستاد . . . و از او صد هزار مثقال طلا و كارگر و چهل‌بار موزاييك درخواست كرد و سپس همه را نزد عمر بن عبد العزيز فرستاد . « 2 » عمر بن عبد العزيز خانه‌هايى را كه در سه جهت مسجد قرار داشت خريدارى و در چهارگوشهء مسجد چهار مناره بنا كرد . عمر محرابى نيز براى مسجد بنا كرد . گفته‌اند كه اين نخستين بناى محراب در اسلام بوده است . « 3 » عمر مسجد را با سنگهاى منقوش و مرمرهاى رومى بنا كرد و سقف مسجد را گل‌اندود و روى ديوارهاى داخلى مسجد را با آب طلا صيقل داد . او حجرات همسران پيامبر ( ص ) را خراب و آرامگاه پيامبر ( ص ) را داخل مسجد كرد . عمر از مشرق به مغرب مسجد شش ستون ، در سمت شمال به دنبال ستونهاى قبلى كه در اطراف قبر پيامبر ( ص ) بود چهارده ستون و در سمت مشرق مسجد نيز چهار ستون اضافه كرد و خانهء پيامبر ( ص ) را داخل مسجد كرد و سه ستون هم در شبستان مسجد قرار داد . « 4 » گرداگرد مدفن پيامبر ، ديوار مضاعفى ساخته شده بود كه محل دفن را همچون خانهء كعبه مربع‌شكل نشان مىداد ؛ از اين‌رو براى اينكه مردم همچون كعبه برگرد آن طواف نكنند ، شكل ديوار خارجى را با افزودن يك برآمدگى سه گوشه در طرف شمال تغيير دادند . در آغاز حكومت عباسيان ، منصور عباسى تصميم گرفت مسجد مدينه را توسعه دهد . حسن بن زيد ( والى مدينه ) به منصور نوشت كه اگر مسجد مدينه از سمت مشرق توسعه يابد آرامگاه رسول خدا ( ص ) در وسط قرار خواهد گرفت . منصور عباسى به لحاظ اينكه در

--> ( 1 ) . تاريخ طبرى ؛ ج 4 و جزء 8 ، ص 65 . ( 2 ) . تاريخ يعقوبى ؛ ج 2 ، ص 238 . ( 3 ) . سفرنامه ابن بطوطه ؛ ج 1 ، ص 121 . ( 4 ) . الاعلاق النفيسه ؛ ص 69 و 79 .