سمت مشرق خانهء عثمان و بنى اميه قرار داشت از توسعهء مسجد پيامبر ( ص ) صرف‌نظر كرد ؛ ولى به فرمان وى در صحن مسجد سايبانى بنا كردند كه زائران روزها از آن استفاده مىكردند . « 1 » در سال 161 مهدى عباسى به جعفر بن سليمان ( والى مدينه ) دستور داد كه مسجد پيامبر ( ص ) را توسعه دهد . اين توسعه در حدود 100 ذراع از طرف شمال مسجد بود و از طرف قبله و شرق و غرب توسعه‌اى داده نشد ، ولى ده ستون در صحن مسجد تا شبستان زنان و پنج ستون در داخل شبستان زنان در جهت شام ساخته شد . « 2 » مىگويند : نخستين كسى كه دستور داد براى مسجد رسول ( ص ) كتيبه بنويسند ، مهدى عباسى بود . در زمان عباسيان در سال 236 هجرى قمرى براى اولين‌بار محمد بن اسحاق جعدى حصارى بلند به دور مدينه كشيد تا شهر از تهاجمات اعراب صحرانشين و جنگهاى بدويان مصون بماند و براى اين حصار چهار دروازه در چهار جهت اصلى قرار داد . « 3 » به نوشته يعقوبى ( م . 282 ) مدينه شهرى پاكيزه و در زمينى هموار و سازگار كه هم بيابانى و هم كوهستانى است ، قرار دارد و مردم آن از مهاجران و انصار و تابعانند . سرچشمه آب رودخانه‌هاى مدينه كوههايى است كه در محل حرّهء بنى سليم و در ده فرسخى مدينه قرار دارد . خراج مدينه از ده يك نخلستان و صدقات است . درياى اعظم ( بحر قلزم ) با مدينه سه روز راه فاصله دارد و در ساحل مدينه بندرى است به نام جار . در آنجا كشتيهاى بازرگانان از جمله كشتيهاى مصر پهلو مىگيرند . « 4 » ابن رسته به لطافت هواى مدينه اشاره مىكند و مىگويد : مدينه شهرى است خوشبو ، چنان كه گويى باغستانهاى آن سخن مىگويند و عطر آن همه‌جا پراكنده مىشود . بويى كه از خاك و زمين آن برمىخيزد و بركتى كه از خاكش حاصل مىشود و نسيم دلنشين هواى آن ، همه دليل بر آن است كه آنجا را حرم نهاده‌اند « 5 » . به نوشتهء اصطخرى ، مدينه تقريبا نصف مكه است و در شورستانى قرار دارد و در اطراف آن درخت خرما بسيار است . آب كشاورزى

--> ( 1 ) . سفرنامه ابن بطوطه ؛ ج 1 ، ص 121 و 122 . ( 2 ) . الاعلاق النفيسه ؛ ص 72 - 75 . ( 3 ) . مراة الحرمين ؛ ص 411 و 413 . ( 4 ) . البلدان ؛ ص 92 و 93 . ( 5 ) . الاعلاق النفيسة ؛ ص 70 .