چاه بيرحا ، چاه انس بن مالك و غيره . « 1 » در مدينه غير از چاهها ، چشمه‌هاى جوشندهء گوارايى نيز وجود داشت ؛ از جمله : عين الصّورين ، چشمهء ثنية مروان ، چشمهء خانقين ، چشمهء خيف القاضى . « 2 » مهمترين چشمه‌اى كه آب مشروب مدينه را تأمين مىكرد چشمهء ازرق يا عين الزرقاء بود . اين چشمه از چاه جعفريه واقع در غرب مسجد قبا سرچشمه مىگرفت . اين چشمه به دستور مروان بن حكم كارگزار معاويه ، در مدينه روان شده بود و چون رنگ چشمهاى مروان كبود بود ، آن را زرقاء ناميدند . بعدها بر روى آن گنبدى ساختند كه از سمت شمال و جنوب باز بود و در هر طرف پلكانى براى برداشتن از آب چشمه قرار دادند . قبل از اسلام ، مدينه مركز ساير قراى اين ناحيه بوده است . آورده‌اند كه تا قبل از سيل عرم ، يهوديان در مدينه هميشه فرمانروا بوده‌اند . پس از آنكه رسول خدا ( ص ) در روز دوشنبه دوازدهم ربيع الاول به يثرب هجرت فرمودند به مدت يك ماه در منزل ابو ايوب انصارى منزل گزيدند تا زمانى كه محل مسجد را خريدند و آن را بنا كردند . رسول خدا ( ص ) مسجد مدينه را دوبار بنا كرد : يك بار هنگامى كه براى نخستين‌بار به مدينه آمد و بار ديگر زمانى كه بشارت فتح خيبر را خداوند به او داد . « 3 » پيامبر ( ص ) قبلهء مسجد را درست در محاذات كعبه تعيين و براى مسجد سه در بنا كرد . آنگاه كه حكم تغيير قبله نازل شد ، در جنوبى را مسدود ساختند . ساختمان مسجد در بقيه عمر پيامبر ( ص ) و ابو بكر به همين شكل باقى بود ، اما عمر به مساحت مسجد افزود . « 4 » بعد از درگذشت حضرت رسول ( ص ) مسجد مدينه و آرامگاه نبوى به تعمير نياز پيدا كرد ؛ از اين‌رو عمر ستونهاى چوبى مسجد را برداشت و ديوارى آجرى بنا كرد و ديوار طرف قبلهء مسجد را نيز امتداد داد و براى خاموش كردن معترضان ، حديثى از پيامبر ( ص ) نقل كرد كه پيامبر خدا ( ص ) فرمود : اگر مسجد تا به صنعاء هم امتداد پيدا كند مسجد من خواهد بود . « 5 » بعدها عثمان ديوار مسجد را امتداد داد . « 6 » در اين هنگام مسجد را سفيدكارى

--> ( 1 ) . وفاء الوفا ؛ ج 2 ، ص 120 - 121 و 126 - 132 و 137 و 142 - 148 و مراة الحرمين ؛ ج 1 ، ص 429 . ( 2 ) . البلدان ؛ ص 93 . ( 3 ) . الاعلاق النفيسه ؛ ص 64 تا 66 . ( 4 ) . سفرنامه ابن بطوطه ؛ ج 1 ، ص 119 و 122 . ( 5 ) . الاعلاق النفيسه ؛ ص 66 و 67 . ( 6 ) . همانجا .