مركز ناحيه قرح دانسته است . « 1 » به نوشته ياقوت وادى القرى از نواحى مدينه است و روستاهاى بسيار دارد . راه كاروانروى قديمى جنوب ( يمن ) - شمال ( شام ) از وادى القرى مىگذشته است . در سال پنجم هجرى ناصر خسرو در سفر از بيت المقدس به مكه از وادى القرى عبور كرده است . « 2 » در سال ششم هجرت زيد بن حارثه به قصد طايفهء جذام كه در ناحيهء حسمى بودند ، از وادى القرى عبور كرد . چندى بعد در ماه رجب زيد به طايفهء فزاره كه در وادى القرى اجتماع كرده بودند ، حمله كرد و از ملكهء قوم فزاره ، امّ قرفه ، شكست خورد . در ماه رمضان وى مجددا به بنى فزاره حمله كرد . اين حمله به پيروزى زيد انجاميد و امّ قرفه كشته شد . « 3 » در سال هفتم هجرت رسول خدا ( ص ) پس از غزوه خيبر رهسپار وادى القرى شدند ، ولى ميان مردم آنجا و پيامبر ( ص ) صلح واقع شد . « 4 » در اواخر روزگار امويان مروان بن محمد براى سركوب خوارج كه بر مدينه مسلط شده بودند ، عبد الملك بن محمد بن عطيه سعدى را با چهار هزار نفر به جنگ آنها فرستاد كه دو گروه در وادى القرى با هم روبرو شدند . « 5 » از نواحى آباد وادى القرى ، حجر يا مداين صالح است كه در جنوب شرقى حرة العويرض قرار دارد . « 6 » الواحى كه از اين نواحى به دست آمده نشان مىدهد كه حجر در قرن اوّل ميلادى جزء كشور نبطيان بوده است . « 7 » پس از سقوط پترا ( پايتخت نبطيان ) در 105 ميلادى ، حجر كه روزگارى يك شهر ثمودى بود ، به دست لحيانىها افتاد . « 8 » در تواريخ عربى از لحيانىها نامى به ميان نيامده ، مگر در روايتى كه آنها را جزء قبيلهء بائدهء جرهم شمرده‌اند كه بعدها جزء قبيلهء هذيل شده‌اند . با انحطاط لحيانىها قدرت ثمودىها در حجر رو به فزونى گذاشت ؛ اما چون راه تجارت و حمل و نقل از حجر به شرق ديدان منتقل شد ، حجر اهميت خود را از دست داد و آبادى جديد قرح در 3 كيلومترى جنوب غربى ديدان جاى آن را گرفت . بعدها

--> ( 1 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 77 . ( 2 ) . سفرنامه ؛ ص 61 . ( 3 ) . التنبيه و الاشراف ؛ ص 232 . ( 4 ) . همان ؛ ص 237 و 238 . ( 5 ) . همان ؛ ص 309 . ( 6 ) . تاريخ عربستان و قوم عرب ؛ جزء 1 ، 2 و 3 ، ص 6 . ( 7 ) . تاريخ عرب ؛ ص 88 . ( 8 ) . همان ؛ ص 91 .