قرح ، العلا ناميده شد . « 1 » به نوشتهء يكى از مستشرقين حجر كه مسكن ثموديان بوده ، همين خريبهء كنونى است ، نه مداين صالح فعلى كه حجر نبطيان بوده است . فاصلهء اين دو آبادى ده ميل است . « 2 » حجر يا مداين صالح در منابع اسلامى موطن قوم ثمود شناخته شده است . در نوشته‌هاى ابن خرداذبه در شرح راه دمشق - مدينه ، حجر منزل قبل از وادى القرى آمده است . « 3 » به نوشته اصطخرى حجر ده كوچكى است به فاصلهء يك روز راه از وادى القرى و در ميان كوههاى اثالب قرار دارد . حجر جايگاه قوم ثمود بوده و خداى تعالى دربارهء ايشان مىفرمايد : « وَ ثَمُودَ الَّذِينَ جابُوا الصَّخْرَ بِالْوادِ » ، « 4 » « وَ كانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً آمِنِينَ » . « 5 » چون به اين آثار از دور نگاه كنند مانند يك كوه پيوسته به نظر مىرسد كه گرداگرد آن پشته‌هاى ريگ است كه بر سر آن به سختى مىتوان رفت . چاه ( قوم ) ثمود آنجاست « 6 » و در قرآن به آن اشاره شده است : « لَها شِرْبٌ وَ لَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ » « 7 » . به نوشته مقدسى حجر شهرى كوچك با بارو و چاههاى آب و كشتزارهاست . مسجدى نيكو در بالاى تپه‌اى مانند يك صفّه دارد كه در سنگ كنده شده است . خانه‌ها و آثار شگفت‌انگيز ثمود در آنجاست . « 8 » ياقوت حجر را ديار ثمود ناميده و اطلاعاتى را كه اصطخرى و ابن حوقل نقل كرده‌اند ، تأييد مىكند . « 9 » مدينه ، دومين شهر مذهبى عربستان بعد از مكه است . اين شهر كه در جاهليت يثرب ناميده مىشد ، پس از ورود رسول خدا ( ص ) به آنجا مدينة الرسول يا مدينة النّبى نام گرفت . به نوشته يعقوبى مدينه در جنوب وادى القرى در زمين هموار و ميان دو كوه احد در شمال و عير در جنوب قرار گرفته است . هواى آن به غايت گرم ( حدود 70 درجه فارنهايت ) است و چهار رودخانه به نامهاى وادى بطحان ، عقيق اكبر و عقيق اصغر و

--> ( 1 ) . تاريخ عربستان و قوم عرب ؛ جزء 3 ، 4 ، 5 و 6 ، ص 10 . ( 2 ) . المفصل فى تاريخ العرب . . . ؛ ج 1 ، ص 299 . ( 3 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 191 . ( 4 ) . فجر ، 9 . ( 5 ) . حجر ، 82 . ( 6 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 22 و صورة الارض ؛ جزء 1 ، ص 32 . ( 7 ) . شعرا ، 155 . ( 8 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 120 ، 121 و 146 . ( 9 ) . معجم البلدان ؛ ج 2 ، ص 208 .