طب ، عجايب خواب و مرگ ، قيامت و بىوفايى دنيا بحث شده است . مطالب ركن هشتم دربارهء عجايب جنّ و غول و نسناس است . ركن نهم درباره عجايب پرندگان بحث مىكند . ركن دهم حاوى مطالبى درباره مخلوقات است . بعضى از ركنها به ترتيب الفبايى تنظيم شده است . اركان دهگانهء اين كتاب در اغلب موارد سطحى و تصنّعى است و ارتباط محكمى ميان آنها وجود ندارد . اين به‌هم‌ريختگى و عدم ارتباط مطالب متن خواندن آن را دشوار كرده است . به اين ترتيب جنبهء دانشنامه‌اى و دايرةالمعارفى متن بر جنبهء ادبى و داستانى آن رجحان دارد . « 1 » كتاب ديگرى كه در آن به عجايب و آثار سرزمينهاى اسلامى اشاره شده الاشارات الى معرفة الزيارات نوشتهء على بن ابى بكر بن على هروى است كه در آن گهگاهى به ذكر رويدادها و عجايب تاريخى مىپردازد . از اين كتاب مخطوطه‌اى به نام رحلهء ابى الحسن بن ابى بكر بن على هروى موصلى در دار الكتب مصر موجود است كه در پايان كتاب به سال 602 هجرى قمرى اشاره شده است . اين سفرنامه مملو از خرافات و اساطير است ، ولى در برخى از اجزاى آن و صفها و تعاريفى وجود دارد كه حاكى از ژرف‌نگرى مؤلف است . كتاب ديگر در اين زمينه عجايب المخلوقات و غرائب الموجودات اثر زكريا بن محمود قزوينى ( 600 ق / 1203 م ) است . اين كتاب شامل دو بخش است : بخش اول دربارهء افلاك و ستارگان و اجرام سماوى است ؛ بخش دوم دربارهء زمين ، كوهها ، جزيره‌ها ، درياها ، رودخانه‌ها و چشمه‌هاست . در اين كتاب قزوينى به تبعيت از تقسيم‌بندى بطلميوس زمين را به هفت اقليم تقسيم مىكند . در قسمت اسپانيا از جغرافيادانان برجسته مسلمان آن كشور از جمله احمد غرناطى نام مىبرد . او با آثار ابراهيم طرطوشى اندلسى ( 477 ق / 1085 م ) جاحظ ، ابن فضلان ، ابو دلف و . . . آشنا بود . « 2 » از جمله روايت قزوينى از طرطوشى حديث شهر زنان است كه دكتر حسين فوزى در فصل جزاير النساء در كتاب حديث السندباد القديم به آن اشاره كرده است . « 3 » قزوينى مرز ميان عجايب‌نويسى و جغرافيا را تا حدودى مراعات كرد و كتاب آثار البلاد و اخبار العباد را در چهارچوب جغرافيا نوشت ؛ ولى در

--> ( 1 ) . عجايب‌نامه ؛ تعليقات ، ص 22 و 23 . ( 2 ) . خدمات مسلمانان به جغرافيا ؛ ص 54 و 55 . ( 3 ) . جهانگردان مسلمان در قرون وسطا ؛ ص 105 .