متون به‌جاماندهء فارسى در علم جغرافيا كتاب حدود العالم من المشرق الى المغرب است . نويسنده اين كتاب نامعلوم است و تقريبا همزمان با عجايب البلدان ابو المؤيد بلخى نوشته شده و احتمالا مورد استفادهء ابو المؤيد بلخى بوده است . عجايب‌نويسى بتدريج رونق گرفت و نويسندگان بسيارى به اين قالب ادبى ، كه در عين‌حال گونه‌اى دانشنامه و كتاب مرجع آن روزگار بود ، روى آوردند . « 1 » از جملهء اين آثار عجايب‌نامه نوشتهء محمد بن محمود همدانى است . اين كتاب پر از شگفتيهاست ؛ به‌طورى كه گاهى خود نويسنده پس از نقل حكايتى مراتب ناباورى و ترديدش را با جمله‌هاى « عجيب است و شگفت است » و « اين نادر است و عقل قبول نمىكند » بيان مىكند و مىگويد : « اگر راست است و اگر دروغ ، ما ايراد كرديم » و در جاى ديگر مىگويد : « با اينكه بعضى حكايتها با عقل جور درنمىآيد ، ولى نبايد آنها را دروغ پنداشت . اگرچه از عقل دور است ، اما در كتب اقاليم آورده‌اند » . « 2 » از نسخ خطى متعدد اين كتاب ، يازده نسخه را استورى ، ايران‌شناس انگليسى ، و سه نسخه خطى ديگر آن را مرحوم محمد تقى دانش‌پژوه در مقاله‌اى به نام « عجايب‌نامه » در مجلهء راهنماى كتاب معرفى كرده است . « 3 » ترتيب متن در نسخه‌هاى خطى يكسان نيست ، ولى در غالب نسخه‌ها پس از پيشگفتار نويسنده ، متن كتاب بر ده ركن تقسيم شده است : ركن اوّل افلاك و فرشتگان و عجايب خورشيد و ماه و ستارگان را شرح مىدهد . ركن دوم از عجايب آتش ، رعدوبرق ، باد و ابر بحث مىكند . ركن سوم مربوط به عجايب زمين ، آب ، درياها ، نهرها ، چشمه‌ها ، چاهها ، كوهها ، سنگها و صخره‌هاست . ركن چهارم از عجايب اقاليم ، بلاد ، مسجدها ، كنيسه‌ها ، واديها ، خسوف و زلزله گفتگو مىكند . ركن پنجم درباره عجايب درختان است . ركن ششم دربارهء عجايب صورتها ، مقبره‌ها و گنجهاست . ركن هفتم حاوى مطالبى درباره عجايب آدمى ، ارواح ، حواس پنجگانه ، زنان ، عاديان ، نوادر آدمى ، تركان و هندوان است ؛ بعلاوه در اين ركن درباره شرف پيامبر ( ص ) ، كاهنان ، مدعيان ، كيميا ،

--> ( 1 ) . همان ؛ تعليقات ، ص 17 و 18 . ( 2 ) . همان ؛ تعليقات ، ص 27 . ( 3 ) . همان ؛ ص 22 و راهنماى كتاب ؛ ش 1 ، س 3 ، ( ارديبهشت 1339 ) ، ص 24 .