ابو المؤيد بلخى اين كتاب را به نام نوح بن منصور سامانى نوشت كه از سال 365 تا 387 هجرى قمرى در بخارا حكومت مىكرده است . اصل اين اثر از ميان رفته و آنچه به دست ما رسيده ، نسخه‌هايى مغلوط و تحريف شده است . كتاب ديگرى كه احتمالا پيش از كتاب ابو المؤيد بلخى و يا همزمان با آن نوشته شده ، ولى متن فارسى آن موجود نيست ، كتاب عجايب الهند ناخدا بزرگ بن شهريار رامهرمزى است . اين كتاب مجموعه‌اى از حكايات عجيب و غريبى است كه دريانوردان و بازرگانان ايرانى ، هندى و عرب براى اين دريانورد ايرانى نقل كرده‌اند . بيشتر مطالب اين كتاب مربوط به چين و هند است كه منشأ عجيب و غريبترين حكايتهاست . « 1 » شهريار در آغاز كتاب مىنويسد : خداوند عجايب و شگفتيهاى گيتى را ده قسمت كرده ؛ نه قسمت آن را به مشرق عالم و يك قسمت را به مغرب و شمال و جنوب عطا كرده است . از نه قسمت عجايب مشرق ، هشت قسمت آن را به چين و هند و يك قسمت باقيمانده را به ممالك مشرق زمين اختصاص داده است . « 2 » كتاب ديگرى كه تصادفا از دستبرد روزگار مصون مانده تحفة الغرائب نوشته محمد بن ايوب طبرى رياضيدان معروف قرن پنجم هجرى است . اين كتاب يكى از منابع اساسى كتاب عجايب المخلوقات و غرائب الموجودات زكرياى قزوينى است . « 3 » كتاب‌شناسان ، عجايب‌نويسى را در رديف كتب جغرافيا قرار مىدهند و اين گونه متون را نمونه‌هاى ابتدايى كتب جغرافيا مىدانند ؛ اما بايد گفت كه در كتابهاى عجايب ، گسترهء مطالب از حد و حدود جغرافيا درمىگذرد و فقط قسمتهايى كه درباره شهرها و اقليمهاست به كتابهاى جغرافيايى شباهت دارد . كتاب عجايب يك فرهنگ جغرافيايى صرف نيست ، بلكه مجموعه‌اى است از شگفتيهاى آسمان و زمين ، درياها و رودخانه‌ها ، سنگها و كوهها ، انسان و . . . نكتهء ديگر اينكه كتب جغرافيايى سابقه‌اى طولانىتر دارند و نخستين كتابهاى جغرافيا منابع بكرى براى عجايب‌نويسان بوده است . يكى از كهنترين

--> ( 1 ) . عجايب‌نامه ؛ مقدمه ، ص 17 . ( 2 ) . عجايب هند ؛ ص 1 . ( 3 ) . عجايب‌نامه ؛ تعليقات ، ص 17 و 32 .