را به علت وجود بادهاى شديد و جزرومدهاى بزرگ دشوار مىدانست . وى گفته است همان‌گونه كه در مشرق ، اقيانوس هند به قارهء جنوبى ( آسيا ) راه يافته و منشعباتى دارد در مغرب نيز خشكى در اقيانوس هند نفوذ كرده و در اين ناحيه اقيانوس هند با كانالهايى به اقيانوس اطلس راه يافته است . با آنكه وى به صورت نظرى ، دريانوردى بر گرد سواحل افريقاى جنوبى را امكان پذير شمرده بود ، ولى مسلمانان هرگز در اين نواحى به دريانوردى نپرداختند . اين انديشه باقى بود تا آن هنگام كه پرتغاليها بدان جامهء عمل پوشانيدند . بيرونى تصور مىكرد كه آب ، قاره‌ها را احاطه كرده است و مركز ( تودهء خاك ) جابه‌جا مىشود و وضع طبيعى سطح زمين تغيير مىكند ( مثلا زمينهاى داير ، باير مىشوند ، آب جاى خاك را مىگيرد و بالعكس ) . او بوضوح حدود قسمتهاى مسكون زمين را در زمان خود شرح مىدهد . ظاهرا در اين‌باره منابع اطلاع وى آثارى از معاصران خود او بوده است كه جغرافيانويسان پيش از وى به آنها دسترسى نداشته‌اند . « 1 » در خاتمهء اين فصل لازم است به ادبيات بحرى در دورهء اسلامى اشارهء مختصرى شود . قبلا اشاره شد كه فعاليتهاى دريايى مسلمانان منحصر به درياى مديترانه و درياى عرب بود . به قدرت رسيدن ناوگان اعراب و مسلمانان در مديترانه ممكن نبود ؛ زيرا ناوگان مسلمانان پيوسته با ناوگان مسيحيان در حال جنگ دريايى بود . با آنكه مسلمانان با درياى مديترانه آشنايى كامل داشتند ، ولى از كشتيرانى بر اقيانوس اطلس بيمناك بودند . تنها يك مسلمان به نام ابن فاطمه ( 648 ق / 1250 م ) جرأت كرد در اين اقيانوس دريانوردى كند . از گزارش سفر وى در كتاب ابن سعيد مغربى چنان برمىآيد كه ابن فاطمه در سواحل غربى افريقا توانست تا جبل الابيض ( كاپ بلان در موريتانيا ) پيشروى كند . « 2 » به نظر مىرسد خود ابن سعيد مغربى غرب افريقا را درنورديده و مصب رودخانهء سنگال را ديده ، اما احتمالا در نقل اين مطالب بيشتر بر سفرنامه ابن فاطمه تكيه كرده است . ابن فاطمه در جنوب مراكش به سفر دريايى پرداخت و بر ساحل غربى افريقا قدم نهاد و تا جايى پيش رفت كه اروپاييان تا آن زمان به كشف آن منطقه دست

--> ( 1 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 107 و 108 . ( 2 ) . همان ؛ ص 110 .