تفاوت بسيارى بين عقيده اهل سنت و جماعت و معتزله در مورد وعد و وعيد وجود دارد كه نويسنده الملل و النحل به خوبى آن را روشن ميسازد . « اما وعد و وعيد ، مسلك اصحاب سنت و جماعت آنكه منهج ثبوت آن هر دو كلام از ليست كه وعده فرمود بمغفره و رفع درجات چون بالتزام اوامر الهى مهتدى شوند ، و وعيد نموده با ذاقهء عذاب و دركات چون بارتكاب آنچه از آن نهى فرموده مبتلا آيند . هر آينه هركه رستگارى و نجات يافت و به نيل ثواب اختصاص پذيرفت بمحض وعده است كه در كلام منزل الهى ورود يافته ، و هركه مستوجب عذاب آمد بوعيدى كه مضمن كتاب سماويست مستحق گشت و از روى عقل بر كبرياى سجانى هيچ امرى واجب نتواند بود . و اهل عدل از معتزله انگار كلام نمودند و گفتند كه وعد و وعيد بكلامى حادث ثابت شد وعد بر مقتضى امر و وعيد برطبق نهى ، هر آينه هركه به ثواب فايز شود بفعل خويش مستحق ثواب گردد . و هركه مستحق عذاب شود بفعل خويش مستحق عذاب شود ، و از روى حكمت عقل اقتضاى آن كند كه نيكوكار بجزاى نيك مخصوص گردد و بدكار بنكال افعال گرفتار آيد » « * » 4 - المنزله بين المنزلين - كه از آن ياد كرديم . 5 - امر بمعروف و نهى از منكر : بر هر مسلمان لازم است كه با همه گونه وسيله در اين راه جهاد كند و با سرپيچى و كفر و فسق بجنگد . عقايد و آراء معتزله بسرعت پيشرفت كرد ، تا جائى كه پاره‌اى از خلفاى بنى اميه چون يزيد بن وليد بن عبد الملك ( در گذشته 126 ه . ) پيرو معتزليان شدند . معتزليان نخستين گروه از مسلمانان بودند كه به نوشتن كتابهائى در پيرامون تاريخ اديان و مذاهب و فرق پرداختند ، و اين خود پديده تازه‌اى در جهان اسلام بود . گشاينده اين در يعنى معتزليان ، پيشرو گروههاى ديگر از مسلمانان

--> ( * ) - الملل و النحل ص 36 .