آنها باور داشتند كه « خداوند نمىتواند منشاء بدى و ظلم و خالق بديها و مظالم و افعال غير عقلائى كه آدميان مرتكب مىشوند باشد ، و جايز نيست خداوند را از يك سو خالق انسانى بدون اراده آزاد بدانيم و بگوئيم كه قبلا نه تنها اعمال نيك بلكه افعال بد او را هم معين و مقدر ساخته ، و در عين حال و از ديگر سو معتقد گرديم كه به خاطر همان افعال بد مجازاتش كند » « * » بنابراين معتزله معتقد بودند كه منشاء بديها اراده آزاد آدميان است نه خداوند . مخالفين معتزله بعنوان آنكه آنها انسان را خالق اعمال و رفتار خود ميدانند و تنها خداوند ميتواند خالق باشد آنها را به ثنوبت و شرك متهم ميكردند . بگفته قدريه و معتزله آدمى اراده آزاد دارد و اعمال زشت و ناروائى كه از او سر مىزند زاده اراده خود اوست و گرنه چگونه ممكن است كه خداوند « عادل » آدميان را قبلا با افعال و اعمال بد بيافريند و آنگاه او را بسبب ارتكاب اعمال و رفتار بد مجازات كند . « اللّه تعالى حكيم است و عادل هر آينه شر و ظلم را به آن حضرت نسبت نتوان كرد و نشايد كه ارادت كنند چيزى را از بنده كه مخالف امر و حكم او باشد و ايشان را به آن جزا دهد . لاجرم فاعل خير و شر و كفر و ايمان و طاعت و معصيب بنده باشد و حضرت كبريائى سبحانى جزا برطبق فعل بنده خواهد داد . » « * * » 3 - وعد و وعيد « خداوند در احكام خويش تغيير نميدهد و در وعد و وعيد خود صادق است ، و مرتكب گناهان كبيره را نمىآمرزد مگر آنكه در حيات اين دنيا توبه كند « 108 » . »

--> ( * ) - الفهرست ص 690 . ( * * ) - اسلام در ايران ص 221 . ( 108 ) - خاندان نوبختى ص 36 .