عباس اقبال آشتيانى
23
تاريخ مغول ( از حمله چنگيز تا تشكيل دولت تيمورى ) ( فارسى )
اين معاهده را پذيرفت شخصى بود از مردم ماوراءالنهر بنام محمود كه او را يلواج ( به تركى يعنى فرستاده ) لقب دادهاند و گويا اين محمود همان محمود خوارزمى است كه اسم او را بعضى از مورخين در رديف فرستندگان چنگيز ذكر كردهاند . بعد از عقد اين معاهده عدهء زيادى از تجار مغول ( بين 450 و 500 نفر ) بعزم ماوراءالنهر حركت نمودند و اجناس و امتعهء گرانبها از قبيل طلا و نقره و ابريشم و پارچههاى قيمتى و مشك و احجار كريمه با خود آوردند و به شهر اترار كه اول خاك خوارزمشاهيان بود رسيدند . « 1 » امير اترار از جانب خوارزمشاه اينالجق معروف به غاير خان بود كه با تركان - خاتون مادر خوارزمشاه خويشى داشت « 2 » او در مال تجار مغول طمع كرد و ايشان را پيش خوارزمشاه جاسوس قلم داد ، خوارزمشاه بقول او اعتماد كرد و جواب داد كه مواظب حال ايشان باشد . غاير خان تجار مغول را به استثناى يك نفر كه فرار كرد كشت و اموال ايشان را ضبط نمود و آن يك نفر كه جان بهسلامت بدر برد نزد چنگيز خان رفت و صورت آن واقعهء هايله را پيش او تقرير نمود . « 3 » بعد از آنكه چنگيز خان از واقعهء قتل تجار مغول آگاهى يافت يك نفر از مطلعين را كه پدرش در خدمت سلطان تكش خوارزمشاه مىزيست « 4 » با دو فرستادهء تاتار پيش سلطان محمد روانه داشت و پس از اعتراض به حركت زشتى كه نسبت بتجار مغول شده بود تسليم غاير خان را خواست ولى سلطان محمد زير بار قبول اين تكليف نرفت زيرا كه بيشتر قشون و غالب رؤساى لشكرى او از اقارب غاير خان بودند و در صورت تسليم او سلطان نيز كه آلت دست ايشان محسوب بود از ميان برداشته مىشد بعلاوه تركان -
--> ( 1 ) - اترار ناميست كه قبل از استيلاى مغول مسلمين به شهر فاراب مىدادند و خرابههاى اين شهر كه در ساحل غربى سيحون قرار داشته امروز در نه فرسخى جنوب شرقى شهر تركستان يا حضرة باقيست . ( 2 ) - گويا برادرزادهء تركان خاتون بود . ( 3 ) - بعضى از مورخين فرمان قتل تجار مغول را از خود خوارزمشاه مىدانند به هرحال مسئوليت او در اين قضيه ظاهر است . ( 4 ) - باسم ابن كفرج بغرا .