4 - قسمت بين كوههاى تيانشان و نجد پامير و نجد ايران و بحر خزر يعنى حوضهء درياچهء آرال يا بحيرهء خوارزم و دره‌هاى وسطى و سفلاى سيحون و زرفشان و جيحون كه در ايّام مقارن استيلاى مغول بسه قسمت مجزّا بود : اوّل - ناحيهء مجاور نجد ايران يعنى دره‌هاى انهار مرغاب و تجن و اترك جزء خراسان محسوب مىشده و بلاد معتبرى مثل مرو و بلخ و فارياب و مرو الروذ و غيره داشته . دوّم - قسمت بين بحيرهء خوارزم و بحر خزر و نواحى مجاور مصب جيحون كه خوارزم ناميده مىشده و بلاد عمدهء اين قسمت در آن ايام عبارت بوده است از اور گنج ( گرگانج ) يا جرجانيّه كرسى اين ولايت و هزار اسب و خيوه ( خيوق ) . سوّم - قسمت بين جيحون و سيحون و مرتفعات عربى پامير كه ماوراءالنهر اسم داشته است . غير از اين سه ناحيه در دامنه‌هاى هندو كوه و دره‌هاى علياى جيحون بعضى نواحى طبيعى كوچك ديگر نيز از قبيل چغانيان ( صغانيان ) و بدخشان و وخان و غيره بوده است كه چون اهميت نواحى ديگر را ندارند ذكر آنها در تاريخ كمتر به ميان مىآيد . ماوراءالنهر يعنى قسمت آن طرف شط جيحون از تمام قطعات ديگر آبادتر و مهم‌تر بوده و بلاد معتبر داشته كه همه در استيلاى مغول ويران و بعضى هم به كلى نابود شده و از ميان رفته است ؛ اهمّ اين شهرها در آن ايّام بقرار ذيل بوده است : بخارا و سمرقند و خجند و كش و ترمذ و نخشب ( نسف ) و چاچ و اترار و طراز و بناكت و اسبيجاب و غيره . از چهار ناحيهء طبيعى فوق ناحيهء اوّل مسكن اصلى دسته‌اى از زردپوست‌هاست كه بعدها بعنوان كلى مغول و تاتار يا تتر معروف شده و به رياست چنگيز خان و اولاد او ممالك آسياى شرقى و مركزى و غربى را تحت استيلاى خود درآورده و عظيم‌ترين صدمات را به مردم اين بلاد رسانده‌اند . كاشغر و ختن هم اگرچه در ايّام قديم مسكن يك دسته از آرياهاى سفيدپوست بوده و هنوز هم آثار تاريخى عديده از ايشان در آن سرزمين بدست مىآيد ولى از اواسط مائهء دوّم هجرى بدست يك طايفه از تركان افتاده و از آن زمان ببعد بتدريج مسكن و مقرّ دولت تركها شده است .