فكر اثر دارد و جنبه نظرى پيدا مىكند ، و خواه نخواه اعمالى مرموز بايد و مرشدانى كه ميان انسان و پروردگار واسطه شوند و بكوشند تا از اسرار آن اعمال مطلع شوند و مريدان خاص را واقف كنند و در سلسله وجود مقامى بيابند كه ميان خدا و بندگان وى رابطه پديد آرند . بىگفتگو نظريات افلاطونى جديد در اين مذهب اثر داشته . در قديم مذهب يوگاى هندى در ايران نفوذ داشته اما تصوف بطور كلى در چهار ديوار مذهب سنت پديد آمده و اينان چندان معتدل بودند كه از شطحات شاعران و اهل وجد چشم بپوشند . متكلمان و اهل تصوف بر اين نكته اتفاق دارند كه هيچكس جز خدا در كائنات اثر ندارد . " صوفيان افراطى صوفيان افراطى نيز بودند كه گفتند در همه چيز بجز خدا هيچ نيست و از وحدت وجود دم زدند كه با اسلام سازگار نبود . وحدت وجود دنيا را خيال ميشمارد نه حقيقت : اندر پس پرده گفتگوى من و تو است چون پرده برافتد نه تو مانى و نه من ، و پندارد كه ذات انسان و ذات خدا يكيست متكلمان درباره وحدت الهى نكته‌ها داشتند اما متصوفان بوحدت كامل قائل شدند ، متكلمان ميگفتند خدا در همه چيز مؤثر است اما متصوفان گفتند خدا در همه چيز هست و همه جا در تجلى است . سنيان اين صوفيان افراطى را همرديف تشبيهيان و تجسميان و حلوليان مىشمردند كه خدا را به انسان مانند ميكردند و براى او جسم و جهت قرار دادند و ميگفتند خدا در همه چيز حلول كرده است . از صوفيان افراطى حسين بن منصور حلاج بود كه بدوران مقتدر ( 295 - 320 ) دعوى خدائى كرد ، حلاج كه ابن مغيث كنيه داشت مجوس‌زاده‌اى بود از بيضاى فارس كه در واسط بزرگ شد و ببغداد رفت با ابو القاسم جنيد و صوفيان ديگر آميزش يافت . گويند نام وى حلاج شد كه از سر قلوب واقف بود و مايه كلام را استخراج ميكرد چنان كه