ميرزا محمد حيدر دوغلات

763

تاريخ رشيدى ( فارسي )

76 ) را مىتوان در 46 درجه عرضى و 107 درجه طولى يافت ، در حالى كه وى كاشغر را در 44 درجه عرضى و 106 درجه طولى مشخص كرده است ( ص 126 ) . با توجه به تفاوت‌هاى موجود در ميان اين ارقام و محاسبه كلنل تروتر به شيوه مذكور ، در مورد بلاغاسون به 2 / 1 41 درجه عرضى و 77 درجه طولى ، يا به موقعيت آن درست در كناره‌هاى رودخانه نارين ، حدود پنجاه ميلى بخش علياى قلعه نارين دست مىيابيم . همچنين ابو الفدا از جغرافيون عرب ، هنگام بحث از كاشغر ، بيش از دو مشخصه در مورد موقعيت بلاغاسون به ما ارائه مىكند . يكى از اينها مرجع اطوال و از كاملترين مشخصه‌هاست و ( چنان كه قبلا محاسبه شد ) به 43 درجه عرضى و 71 درجه طولى منتج مىگردد ؛ در حالى كه ديگرى در مرجع كانون ، فاقد عرض جغرافيايى است و از نظر طول جغرافيايى فقط داراى عدد 2 / 1 72 مىباشد . موقعيت‌هايى كه نويسندگان عرب تعيين كرده‌اند چنين است : منجم‌باشى 30 / 42 درجه عرضى و 72 درجه طولى از گرينويچ صديق اسپهانى 30 / 41 درجه عرضى و 77 درجه طولى از گرينويچ اطوال 10 / 43 درجه عرضى و 71 درجه طولى از گرينويچ كانون 10 / 43 درجه عرضى و 30 / 72 درجه طولى از گرينويچ حد متوسط اين اطلاعات با تقريب نيم درجه ، 2 / 1 42 درجه عرضى و 73 درجه طولى ؛ يا نقطه‌اى نزديك برخى از سرچشمه‌هاى قره‌قاتى از شعبه‌هاى چو ، در حدود 85 ميل قانونى شرق - جنوب شرقى اوليا آتا و تقريبا 26 ميلى جنوب - جنوب غربى مركه خواهد بود . اظهارات ديگرى را در مورد طول و عرض جغرافيايى بلاغاسون مىتوان در تأليفات جغرافيايى آسيايىها پيدا كرد ، اما چون به طور علمى نقطه ثابتى را از جوانب آن محاسبه نكرده‌اند كه ارقامى قابل رجوع حاصل گردد لذا نمىتوان آنها را مورد استفاده قرار داد . تنها نتيجه‌اى كه از اين بحث به دست مىآيد آن است كه مواضعى كه مؤلفان عرب تعيين كرده‌اند براى دستيابى به تعيين موقعيت ، فاقد ارزش است . از جمع‌بندى آنها فقط مىتوان نتيجه گرفت كه شهر بلاساغون به احتمال زياد در ميان شاخه‌هاى فرعى چو در قسمت سرچشه آن قرار داشته و به احتمال قوى از شمال به جنوب رشته‌كوه‌هاى اسكندر امتداد داشته است . بدين ترتيب مىتوان گفت كه با موقعيتى كه سر هاورث پس از بررسى روايات جهانگردان چينى هيوئن تسانگ و هيولى به دست آورده تفاوت عمده نخواهد داشت . وى دريافته كه شهر در آن ايام كه به نام چينى سويه ناميده مىشده به احتمال قريب به يقين در كنار رودخانه چو قرار داشته و از دامنه‌هاى شمالى رشته‌كوه‌هاى اسكندر دور نبوده است . همچنين شهر مذكور پايتخت مملكت تركان منطقه بوده و بنابراين نامى غير از بلاساغون داشته است . اين استنساخ مخصوصا زمانى بسيار محتمل به نظر مىرسد كه با سفرنامه هيوئين تسانگ مقايسه شود . وى سويه را در 540 يا 550 لى [ واحد سنجش مسافت در چين قديم كه امروزه معادل يك ميليمتر و يك كيلومتر است ( م ) ] شرق طراز و شمال رشته‌كوه‌هاى پر برف مشخص كرده است ؛ اگر هر پنج لى زمان هيون تسانگ را يك ميل - يا حدود 110 ميل - محاسبه كنيم و يك پنجم مسافت را به پيچ و خم‌هاى سراشيبى ارتفاعات اختصاص بدهيم ، سويه در حدود هشتاد مايلى ، در مسير مستقيم به سوى شرق طراز ( اوليا آتا ) ، يا در محلى صرفا در غرب مركه قرار خواهد گرفت . اين مورد ، مجادله شويلر را نيز خنثى مىكند . ( ر . ك : هاورث ، مجله جغرافيايى ، 1875 ، صص 17 - 512 ؛ و سفرنامه هيوئن تسانگ ، sdrocer tsihddub ، اثر بيل ، 1 ، ص 26 . ) در خصوص املاى اين اسم ، من از ميرزا حيدر پيروى كرده‌ام كه همه‌جا آن را به صورت بلاساقون آورده . به هر حال وقتى ميرزا حيدر به متن جهانگشاى مىرسد كه شامل اسم مذكور است ، اين نام را به تبعيت از مغول‌ها ، قرباليغ مىآورد ، در حالى كه در منتخبات دوسون و ديگران از جهانگشاى كه تاكنون منتشر شده اين اسم هميشه به صورت قوباليغ بوده و به معنى « شهر خوب » ترجمه شده است . با تمايل براى روشن ساختن