ميرزا محمد حيدر دوغلات
762
تاريخ رشيدى ( فارسي )
ص 432 ) تنها بيانگر آن است كه بناى شهر به افراسياب يا به عبارت ديگر به بوقاخان نسبت داده شده . عقيده بر اين است كه ( مطابق روايات ) بوقاخان نخستين فرد از سلسلهايست كه به پادشاهان افراسيابى تركستان موسوم بودهاند ؛ اين شهر در ميان مراتع زيبايى در يك جلگه پر آب قرار داشته و پس از تهاجم قراختايىها ، در سده دوازدهم ، مغولان آن را « قولباليق » خواندهاند . از موقعيت جغرافيايى آن شرحى ارائه نشده و تنها چيزى كه مىتوان گفت اين است كه در حدود كاملا نامشخصى كه بعدا تركستان ناميده شد ، قرار داشته است . اما از روى اقتباس ديگرى ( 1 ، ص 167 ) - با توجه به يك استنباط ديگر - شايد بتوان گفت كه شهر مذكور ، قريب به يقين در بخش جنوبى تركستان واقع بوده است . - يعنى نزديك مرز شمالى فرغانه . مأخذ ابو الغازى نيز در تعيين موقعيت بلاساغون به همان اندازه نااميد كننده است . اما اقوال برخى از جغرافيون متقدم عصر اسلامى روشنتر است و آنها مىگويند كه اين شهر از كاشغر فاصله زيادى نداشته است . مثلا ابو الفدا ( 2 ، بخش 2 ، ص 227 ) به نقل از كتابى به نام لباب مىگويد كه شهر مذكور در مرز تركستان ، نزديك كاشغر قرار داشته ؛ مقدسى ( به گفته اسپرينگر ، ص 19 ) آن را داخل استان اسفيجاب ( كه نمود قديمى چيمكنت فعلى است ) و بسيار نزديك به مركه ) ekrem ( يكى از شعب علياى چو قرار داده است . اسپرنيگر همچنين در تأليف ابن خرداد به وقدامه ( صص 23 - 22 ) فاصله اسفيجاب تا « پايتخت خان ترك » را 75 فرسنگ ذكر مىكند و وانمود مىنمايد كه ( ص 26 ) يك فرسنگ مساوى به سه ميل عربى بوده ، در حالى كه ميل عربى را اندكى بيشتر از ميل جغرافيايى انگلستان محاسبه مىكند . بنابراين هر فرسنگ بايد حدود 4 / 3 3 ميل قانونى انگلستان بوده باشد ، در اين صورت كل مسافت آن از اسفيجاب حدود 281 ميل قانونى خواهد بود . آيا منظور از « پايتخت خان ترك » بلاساغون بوده يا نه ، مشخص نيست . اما با توجه به اصطلاحات آن دوره ، فكر مىكنم بتوان استنباط كرد كه مراد همين شهر بوده و نه شهر ديگر . مرحوم آقاى شويلر ، كه در مورد بلاساغون و شهرهاى ديگر تركستان تحقيقاتى انجام داده حدس مىزند كه اين شهر همان شهر مورد نظر بوده ( مجله جغرافيايى ، 1874 ، ص 389 ) و عقيده او شايسته توجه است . اگر 281 ميل از بيرون شرق - شمال شرقى چيمكنت پيموده شود تا آنجا كه رشتهكوههاى عظيمى كه امروزه « سلسله اسكندر » ناميده مىشود ظاهر گردد و يك پنجم مسير به پيچهاى جاده اختصاص مىيابد ، به نقطهاى در قسمت علياى رشتهچو ، حدود 50 ميلى غرب كنستانتينووسكى و تقريبا 32 ميلى شمال شرقى مركه - يا تقريبا به 43 درجه عرض شمالى و 40 / 73 طول شرقى از گرينويچ - خواهيم رسيد . به هر حال راه ديگرى براى ورود يا كوشش براى ورود به مبحث موقعيت بلاساغون موجود است . آقاى شويلر ( سابق الذكر ) در ترجمه تاريخ منجمباشى دربار محمد چهارم ، سلطان عثمانى ، اقتباس ارزندهاى در مورد موضوع ارائه كرده است . اين مؤلف يك عرب بود كه از 1630 تا 1701 مىزيست و معمولا به « منجمباشى » معروف بود . دو فقره از اين اقتباس چنين است : ( 1 ) « بلاساغون . . . » در ابتداى اقليم هفتم در 120 درجه طول شرقى و 48 درجه شمالى به فاصله اندكى از كاشغر قرار دارد و از شهرهاى قديمى مرز تركستان محسوب مىگردد . ( 2 ) « كاشغر پايتخت توران در اقليم ششم ، در 106 درجه طول شرقى و 45 درجه عرض شمالى . . . » بنابراين اختلاف درجه طولى ميان دو شهر بايد 40 درجه و اختلاف عرضى آنها بين 30 درجه بوده باشد . كلنل تروتر ) e . r , rehtort . h ( در 4 - 1873 طول و عرض جغرافيايى كاشغر را دقيقا تعيين كرده است . اگر محاسبات او را ( با تقريب نيم درجه ) 2 / 1 39 شمالى و 76 شرقى بگيريم و اختلاف آن را با ارقام منجمباشى بسنجيم ، بلاساغون را تقريبا در 2 / 1 42 شمالى و 72 شرقى مىيابيم . اين محل به اضافه حوضه غربى چو ، بايد نقطهاى باشد كه در رأس رودهاى تالاس در حدود 80 ميلى جنوب شرقى طراز ( يا اوليا آتا ) در حدود 140 ميلى ( با در نظر گرفتن اينكه يك ششم اين ناحيه اكثرا جلگهاى به پيچ و خمهاى جاده اختصاص دارد ) چيمكنت قرار دارد . همچنين در فهرست جغرافيايى صديق اسپهانى ، بلاساغون ( ص