ميرزا محمد حيدر دوغلات
مقدمه 180
تاريخ رشيدى ( فارسي )
1513 كامول ( هامى ) را در برنمىگرفت تا اينكه منصورخان آن ايالت را ضميمه كرده و تا آنجا كه از مندرجات منابع چينى برمىآيد ، آن را به تورفان « 1 » پيوست . مرز جنوبى آن احتمالا به فاصله قابل توجهى گسترده بود ، و در اين صورت ، در آن مسير ، صرفا شنهاى صحرا را در برمىگرفته . در هر حال در قرن شانزدهم و احتمالا خيلى قبل از آن ، اهالى در طرف شمال ، در ميان سلسلههاى تيانشان و در طول دره رودخانه يولدوز ، ظاهرا اويرات يا قلماق بودهاند ، اما از تاريخ رشيدى معلوم نمىگردد كه آيا خانان اويغورستان اينها را اتباع خود محسوب مىداشتهاند يا نه . احتمال دارد كه آنان در برخى دورهها و نه هميشه ، چنين كرده باشند و در اين صورت قلمرو آنان احتمالا تا آبهاى علياى يولدوز و دامنههاى شمالى تيانشان امتداد داشته است . به نظر مىرسد كه مملكت قلماقها در روزگار خضر خواجه حاكم مغولستان ( حدود 1383 تا 1399 ) بخشى از متصرفات خان را تشكيل مىداده و ظاهرا به اين دليل ، در لشكركشى سال 1388 « 2 » تيمور ، از سوى او مورد تهاجم قرار گرفته است . به گفته كلاپروث ( بدون اشاره به منابع مورد استفاده خود در اين مورد ) اين منطقه با چنين حدودى ، تقريبا به طور دقيق همان ناحيهاى بوده كه اويغورها در آخرين دوره از موجوديت خود به عنوان يك ملت آن را در تصرف داشتند و اين امر خيلى بعد از آن دورهاى بود كه آنان از تشكيل دولتهاى خودمختار و مستقل بازمانده بودند . در حقيقت وى اين موقعيت را بعد از تاريخ تيمور يا در قرن پانزدهم به آنها نسبت مىدهد و از آنها به عنوان گروههاى كوچكى سخن مىگويد كه قلمروهاى مستقلى نداشتهاند . « 3 » به احتمال كلى ، استقلال يا فقدان آن در جوامع اويغورى ، تأثيرى در برقرارى نام كشور آنها در ميان ملل همسايه نداشته ؛ بلكه اين نام را چنانچه در مورد سرزمينهاى ديگر نيز ديده مىشود از طريق نام قومى كسب كرده و ( چنانكه عمدتا در اينجا به ما مربوط است ) به مدت دويست سال پس از آن كه حكومت جديد و بيگانهاى از خاك او سربرآورده بود ، همچنان نام مذكور را حفظ كرده است .
--> ( 1 ) . كامول تا سال 1669 كه به تصرف چين درآمد ، تابع تورفان بود . ( 2 ) . ر . ك : پتى دلاكروا ، rumit ed tsih ، 2 ، ص 46 . ( 3 ) . 5 - 121 . pp , seuqirotsih xaelbat .