ميرزا محمد حيدر دوغلات
مقدمه 136
تاريخ رشيدى ( فارسي )
كلا به استثناى اراضى شنىاى كه از قطعه وسيع مركزى جداست ، ظاهرا آب تنها نياز اصلى زمينهاى حاصلخيز مىباشد اما در حقيقت آب نعمتى است كه از اين زمينها مضايقه شده . اگر چه ابرهاى بارانزا در هر تابستان از روى تودههاى كوهها در سمت غربى مىغلتد ، اما به ندرت كشاورزى را كه به اميد باران بر آن چشم دوخته از رنج انتظار مىرهاند . براستى هم ريزش باران بسيار نادر است و يك سياح چينى در روزگاران قديم « 1 » از دير باورى مردم آنجا مىنويسد وقتى كه به آنان گفته در سرزمين او آب مورد نياز كشاورزى از نزولات جوى بر روى زمينهاى مورد نظر تأمين مىگردد و آنها را از آبهاى ذوب شده برفها بىنياز مىسازد . آنها خنديده و فرياد زدهاند : « آسمان چگونه مىتواند براى همه آنها آب كافى تهيه كند ؟ » ممكن است گاهى برفى هم ببارد اما جو آنچنان خشك است كه در صورت وقوع بارندگى ، در عرض چند ساعت آن را تبخير مىكند و به ندرت سطح زمين را مرطوب باقى مىگذارد . شگفتآور نيست كه زمينى با اين گونه طبيعت ، جمعيت اندكى را در خود جاى دهد و آنچنان فقير باشد كه به قول ميرزا حيدر محصول كافى براى نگهدارى سپاه نداشته نباشد . ضعف اين سرزمين ، خواه ناشى از مورد مذكور و خواه ناشى از موارد ديگر ، هميشه باعث گرديده كه به عنوان يك كشور طعمه راحتى براى مهاجمان باشد ، و به ندرت در طول تاريخ ، يك فرمانرواى بومى داشته است . در سدههاى گذشته جمعيت آن را صرفا تركها تشكيل مىدادهاند و شايد بتوان شاخه اويغورى آن قوم را ( تا آنجا كه به دورانهاى تاريخى مربوط است ) صاحبان اصلى ناحيه و پديد آورنده ريشهء بخش اعظم سكنه امروزى محسوب داشت « 2 » . از آنجا كه آنان حداقل در روزگاران بعدى به صورت قومى مهاجم ظاهر نگشتهاند و داراى استعداد صنعتى و ادبى قابل ذكرى نيز نبودهاند ، طبعا معلومات ما درباره ايشان اندك خواهد بود . بدون ترديد چنين مردمى تمايل
--> ( 1 ) . سونگ يانگ در 518 ميلادى . ر . ك : cx . p , . ik - uy - is s'laeb . ( 2 ) . مقايسه كنيد با : , 1866 , neynuliehttim s'namretep ni fooldar dna , 392 . p , . i , gnikep a . yov s'ikwokmit ni htorpalk 97 . p , . iii . tfeh .