شهرداراى دو خيابان مىباشد كه يكى از آنها در تصرف اعراب است و بازار در آن محل قرار گرفته و خيابان ديگر در اختيار ختايىهاست كه تماما صنعتگراند . . . دوازده بتكده نيز در آنجا ديده مىشود كه به اقوام گوناگون تعلق دارد . دو مناره كه شريعت محمد [ ص ] بر آن نقش بسته و يك كليساى مسيحى در منتهى اليه شهر ديده مىشود . شهر با ديوار گلى محصور گرديده و داراى چهار دروازه است . » « 1 » جهانگردان چينى قرن سيزدهم كه از مغولستان عبور كرده‌اند ، توصيفى از مراكز مسكونى آن ارائه نداده‌اند ، اما يكى از آنها به نام چانگ‌تى ( كه ظاهرا نظرى به آبيارى داشته ) به اختصار مىگويد كه در بازار آلمالغ مخازنى وجود داشت كه « به آب جارى متصل بود » همچنين به گفته او ، دور تر در طرف غرب در دره‌چو ، ناحيه در تمام جهات به وسيله كانال‌هاى متعددى تقسيم شده بود كه كشتزارها را آبيارى مىكرد ، و در آنجا ديوارهاى قديمى متعدد و خرابه‌هاى ديگر به چشم مىخورد كه به روزگار كيتان يا قراختايى « 2 » نسبت داده مىشد . به هر حال تمام اين نشانه‌هاى تمدن در ايام ميرزا حيدر نابود شده بود ، چنان كه خود وى در توصيف آثار باستانى آن بخش از خاناتى كه به گفته او قبلا به قراختايى معروف بوده ، بدين نكته اشاره كرده است . در تلاش براى روشن ساختن وضعيت مغولستان و نواحى مجاور آسياى مركزى ، شايد بتوان پيچيدگى عمده آن را در تشريح فهرست امكنه و اشخاص تجربه كرد . نه تنها اسامى ممالك و شهرها با گذشت زمان تغيير يافته ، بلكه ملل گوناگون غالبا در معرفى هر يك از آنها و در معرفى همان محل از اسامى متفاوت استفاده كرده‌اند . بنابراين در برخى دوره‌ها نام‌هايى ظاهر شده كه براى مدتى مورد استفاده نويسندگان قرار گرفته و سپس استعمال آنها به فراموشى سپرده شده است . مثلا در ايامى كه مغولها قدرت داشتند نام خود را بر بسيارى از نواحى گذاشته بودند اما اسامى مذكور پس از افول قدرت آنها متروك شد . فتوحات تيمور نيز نام‌هايى را ايجاد كرد كه تنها مختص آن دوره است و شايد فقط در ميان سپاهيان او و يا كسانى متداول بوده كه با دربار [ امير ] فاتح مرتبط

--> ( 1 ) . ر . ك : به ماركوپولو ، اثر يول ، 1 ، ص 228 . ( 2 ) . ر . ك : به برتشنيدر ، 1 ، صص 129 ، 127 .