از ميان آنان پزشكان و معماران و بنايان لا يقترى برمىخاستند . محصولات ايشان چون كتان و پنبه و برنج و ابريشم و پرتقال و گردو و غير آن به اراضى مسيحىنشين صادر مىشد . ساكنان اراضى شرقى و شمالى اسپانيا در اين زمينه‌ها از نبوغ بيشتر برخوردار بودند . استادان صنايع ظريفى چون بافتن پارچه‌هاى پنبه‌اى و ابريشمى و ساختن انواع سفالها و چرمها همه از آنان بودند و مصنوعاتشان با آنچه در اروپاى آن روز توليد مىشد رقابت مىكرد . خزفها و سفالينه‌هاى مالقه و پارچه‌هاى مرسيه و حرير المريه و غرناطه و سلاحهاى طليطله و مصنوعات چرمى قرطبه شهره آفاق بود . در بلنسيه جماعات كثيرى از باشندگان بودند و اين امر سبب شده بود كه بلنسيه توانگرترين ثغور اروپا به شمار آيد و محصولات آنها چون شكر و نبيذ و غير آن به همه جا برسد . اينان در كارهاى بازرگانى به امانت و انصاف اشتهار داشتند . در ميان آنها گداى خواهنده نبود زيرا نمىگذاشتند كسى از ميان ايشان به چنان روزگارى درافتد . در نظم و آرامش ضرب‌المثل بودند . منازعاتشان را خود ميان خود حل و فصل مىكردند . خلاصه آنكه بهترين شهروندان بودند « 6 » . مورخ اسپانيايى خانر احوال باشندگان را در عصر تسامح و تعصب به قرار زير خلاصه كرده است : « ميان مسلمانان و مسيحيان قراردادهاى مختلفى بود كه به دقت اجرا مىشد . هرچند كه اين قراردادها در قشتاله و آراگون يك‌سان نبود و در اعطاى برخى امتيازات با هم تفاوت داشتند . در جايى به باشندگان آزاديهاى بيشتر داده مىشد و در جايى كمتر . مثلا امتيازاتى كه خايمه فاتح به مسلمانان « وادى اوشو » داده است درخور توجه است . از اين قرار كه مسلمانان حق دارند در شهر خود باقى بمانند و از جرائمى كه در آنجا مرتكب مىشوند چشم‌پوشى مىشود و نيز از عقوبت آن معاف‌اند . قروضى كه از يهوديان به عهده دارند بخشوده مىشود . و اجازه دارند كه در دين خود

--> ( 6 ) . : 76 , 66 . P . II . V . niapS ni noitisiuqnI eht fo yrotsiH : aeL . rD . 75 . P , niapS fo socsiroM eht : aeL rD