مضمار انديشه و ادبيات و هنر تا به كجا رسيده است . البته منابع اسلامى ما در اين بخش از تاريخ اندلس اندك است . زيرا بيشتر آثار و اسناد اندلسى متعلق به اين عصر - چنان كه ديديم - به دست اسپانيائيها از ميان رفته و جز اندكى از آن به دست ما نرسيده است . از آنچه به دست ما رسيده يكى آثار ابن الخطيب است و آنچه المقرى از آثار و اسنادى كه اصل آنها از ميان رفته براى ما نقل كرده است و او را در رساندن آنها به ما ، بر ديگران فضيلتى است . * * * اگر تاريخ سياسى اندلس سراسر آشفتگى و جوشش و ركود و قوت و ضعف است ، تاريخ تمدن اندلس نيز چنين است . اندلس در سايهء خلافت اموى در عهد عبد الرحمان الناصر و پسرش الحكم المستنصر از نظر سياسى به اوج قدرت خود رسيد ، همچنين از نظر تمدن و فرهنگ نيز به مقامى شامخ دست يافت ، هرچند در اين روزگار به اوج نضج و انسجام فكرى نرسيد . چون خلافت اموى منقرض شد و نظم سياسى و اجتماعى آن روى به اضمحلال نهاد و شورش و هرج و مرج در سراسر اندلس حكمفرما شد و بسيارى از آثار عمرانى و فكرى در گرداب فتنه‌ها فرورفت ، براى مدت زمانى تمدن اندلسى نيز روى به ذبول و پژمردگى نهاد ، تا آن‌گاه كه دولت امراى طوايف بر روى خرابه‌هاى دولت اموى قد برافراشت و توانست با وجود خردى و رقابتها و كشاكشها در ميدان جنگ ، لمحهءاى از شكوه دولت اسلامى را بازگرداند و نشانه‌هاى حضارت اندلسى در قصور و تأسيسات و مجتمعات آن آشكار گردد و در سايه آن دولت تفكر و ادب بارور شود . اندلس در اين مرحله از تاريخ پر اضطراب خود جمعى از اعاظم متفكرين و ادبا و شعراى خود را چون فيلسوف ابن حزم متوفى به سال 456 ه / 1064 م و بزرگترين مورخ خود ابن حيان متوفى به سال 469 ه / 1076 م و شاگردش الحميدى متوفى به سال 488 ه / 1095 م و از شعرا و ادبا ابن زيدون متوفى به سال 462 ه / 1069 م و ابن عبدون متوفى به سال 520 ه / 1126 م و دهها تن ديگر از نويسندگان و شاعران كه فتح بن خاقان در كتاب خود ، قلائد العقيان ، از آنان ياد كرده