است به عرصه وجود آورد . حتى برخى از امراى طوايف خود در طليعهء ادبا و شعرا قرار داشتند . چون امير عالم عمر بن الافطس صاحب بطليوس متوفى به سال 484 ه و دو شاعر بزرگ المعتمد بن عباد صاحب اشبيليه متوفى به سال 488 ه و والمعتصم بن صمادح صاحب المريه متوفى به سال 484 ه . ولى به زودى اين نهضت ادبى و فكرى بزرگ فروكش كرد ، زيرا امراى طوايف برافتادند و مرابطين به سال 484 ه / 1091 م بر اندلس مستولى شدند . مرابطين بربرهاى صحراگرد بودند ، مردمى سخت و خشن كه جز سپاهيگرى هنرى نداشتند . با افكارى كهنه و واپس‌گرا . اينان به تمدن درخشان اندلس به چشم كينه مىنگريستند . در ايام مرابطين بازار انديشه و ادب راكد شد و شكوه و جلوهء حضارت اندلسى رو به زوال نهاد . با اين همه در عصر كوتاه‌مدت فرمانروايى ايشان شخصيتهاى بزرگى چون ابو القاسم خلف بن عباس القرطبى طبيب شهير متوفى به سال 516 ه / 1122 م و ابن باجه طبيب و فيلسوف متوفى به سال 523 ه / 1129 م ( در لاتينى ecapnevA ) و ابو بكر الطرطوشى فيلسوف سياسى صاحب كتاب سراج الملوك متوفى به سال 520 ه / 1126 م و فتح بن خاقان متوفى به سال 535 ه / 1140 م و ابن بسام شنترينى صاحب « الذخيره » متوفى به سال 542 ه / 1147 م و ابن قزمان امير زجل اندلسى متوفى به سال 555 ه / 1160 م . ولى ظهور اينان و كسانى همانند اينان چيزى جز آثار نهضت فكرى و ادبى عهد ملكوك الطوايف نبوده است . دولت موحدين جانشين دولت مرابطين گرديد ، از اين پس تمدن و فرهنگ اندلسى انتعاش حاصل كرد . موحدين نيز چون مرابطين در مهد خشونت و در يك زندگى زهدآميز پرورش يافته بودند . ولى افق فكريشان وسيع‌تر از آنها بود و براى پذيرفتن ثمره‌هاى تمدن استعداد بيشترى داشتند . دولت موحدى صبغهء علمى و دينى داشت ، زيرا مؤسس آن دولت محمد بن تومرت خود از پيشوايان تفكر دينى بود و جانشينان او عبد المؤمن و فرزندانش به علوم و فنون اهتمام بسيار داشتند . حريت انديشه و تحقيق كه در عهد مرابطين در بند كشيده شده بود از بند برهيد . خواندن كتب غزالى و ديگر متفكران مشرق كه در ايام مرابطين ممنوع شده بود ، آزاد گرديد . در اين ايام يعنى