آنها برجاى مىماند خرابى و فقر و وضع نابسامان اقتصادى بود و بس . اين مهاجرت‌ها تا زمان سقوط غرناطه مدت دو قرن ادامه داشت . باقى بقاياى امت اندلسى در منطقهء جنوبى و در بعضى از شهرها و مراكز قديم چون بلنسيه و مرسيه گرد آمدند . پيش از سقوط غرناطه و بعد از آن جماعات كثيرى از مسلمانان به افريقيه مهاجرت كردند و ملت اندلس پس از چندى به گروههاى پراكنده و مغلوب و درهم كوفتهء موريسكيها يا عربهاى مسيحىشده تبديل گرديد ولى با وجود اين ، هنوز در اقتصاد ملى اسپانيا ، در رونق بخشيدن به زراعت و تجارت و هنرها و صنايع آن عامل مهمى به شمار مىآمد . موريسكيها بسيارى از ميراث آن ملت مغلوب را با خود حمل مىكردند . شكوفايى مزارع بزرگى كه سروران فئودال در اختيار داشتند در اثر كوشش و فعاليت آنان بود . و چون تحت فشار و ستم قرار گرفتند و سرانجام اسپانياى مسيحى مصمم به اخراج آنان گرديد ، بزرگترين ضربت هم به شكوفايى اقتصاد اسپانيا وارد آمد . توليدات كشاورزى - كه موريسكيها در آن مهارت داشتند - كاهش يافت . روستاها و مزارع ويران گرديد ، امور بازرگانى - كه موريسكيها در آن فعاليت مىكردند - كساد شد و كارگاههاى صنعتى تعطيل گرديد . شمار ساكنان شهرها نقصان يافت و شهرهاى بزرگ درهم كشيده شد و به ويرانى گراييد . در نتيجه درآمد خزينهء دولت هم نقصان گرفت و امور اصلاحى و پيشرفت متوقف ماند . هنوز يك قرن از برنامهء اخراج موريسكيها نگذشته بود كه همهء جمعيت اسپانيا به شش ميليون رسيد و حال آنكه جمعيت قشتاله به تنهايى در ايام سقوط غرناطه هفت ميليون بود . بيشتر شهرهاى بزرگ مانند قرطبه و اشبيليه و طليطله و غرناطه چهار پنجم ساكنان خود را از دست دادند . فقر و ويرانى صدها شهر و روستا را دربر گرفت بر سراسر اسپانيا جوّى از فقر و ركود و انحلال خيمه زده بود . اسپانيائيها كارهاى كشاورزى و فنى را دوست نمىداشتند و آنها را از اعمال پست و بىارج مىشمردند و فرزندان خويش را براى چنين كارهايى پرورش نمىدادند . آنهايى كه كارى در لشكر و دستگاه دولتى پيدا نمىكردند به كليسا مىپيوستند . مورخ اسپانيايى ناوارته از وجود چهارهزار مدرسه در عصر خود ( اواخر قرن هجدهم و اوايل