قرن نوزدهم ) اظهار تأسف مىكند كه در آنها فرزندان كشاورزان درس مىخوانند در حالى كه مزارع را رها كرده‌اند . و چون به علت نقص معلوماتشان كارى در كليسا پيدا نمىكنند به گدايى و ولگردى و دزدى مىپردازند . سفراى ونيز در اوايل قرن شانزدهم به حكومتهاى خود گزارش داده‌اند كه اسپانيائيها كشاورزان و كارگران تنبلى هستند كه كارهاى يدى را تحقير مىكنند و كارى را كه در بلاد ديگر به مدت يك ماه تمام مىكنند اسپانيائيها در چهار ماه به پايان مىرسانند . « 1 » وزير محمد بن عبد الوهاب الغسانى سفير سلطان مغرب ، مولاى اسماعيل در اسپانيا كه در سال 1691 م يعنى هشتاد سال پس از فاجعه اخراج به اسپانيا آمده است در سفرنامهء خود نوشته است كه : « با به دست آمدن اين بلاد هندى ( يعنى آمريكا ) و منافع آن و اموال بسيارى كه از آنجا جلب مىشود ، اين جنس اسپنيولى امروز از هر ملت مسيحى ديگر ثروتمندتر و درآمدش بيشتر است . ولى نوشخوارى بر آنان غلبه دارد . كمتر كسى از آنان را مىبينى كه به تجارت يا به سفر در بلاد به قصد تجارت مشغول باشد و حال آنكه مسيحيان ديگر چون فلامنگ‌ها و انگليسيها و فرانسويها و جنووائيها و امثال آنان چنين مىكنند . همچنين حرفه‌هايى را كه مردم ديگر بدان مشغول‌اند اينان در شأن خود نمىدانند . اسپانيايى خود را از ملل مسيحى ديگر برتر مىشمارد . » « 2 » اشراف و روحانيان و صاحبان املاك بزرگ به طور كلى در تعهد اراضى و كشتن آنها به فعاليت موريسكيها و مهارت آنان متكى بودند و چون مسئلهء اخراج عمومى مطرح شد و صورت پذيرفت اين كارها متوقف ماند . بسيارى از روستاها از سكنه خالى افتاد ، بويژه در منطقهء بلنسيه . اشراف مجبور شدند براى اداره امور زراعت كارگرانى را از جزاير شرقى ( بليار ) و نواحى پيرنه و قطلونيه استخدام كنند . با وجود اين باز هم در اراضى بزرگ آنچنانكه بايد محصولى برداشت نمىشد و اشراف از زمينهايى كه بر آنها

--> ( 1 ) . 183 973 . P : socsiroM ehT : aeL ( 2 ) . رحلة الوزير فى افتكاك الاسير ( العرائش 1940 ) ص 44 و 45 .