فصل سوم تأملات و تعليقاتى در پيرامون فاجعه اين بود داستان موريسكيها يا عربهاى مسيحىشده ، قصه‌اى اندوهبار و پر از انواع فداكاريها و مقاومتها . سياست اسپانياى مسيحى و اعمال محاكم تفتيش عقايد نسبت به عربهاى مسيحىشده در طول آن سالها سبب انكار و خشم متفكران غربى و خود اسپانيائيها شده و تا به امروز از آن به بدى ياد مىكنند . امروزه معلوم شده است كه اخراج و برافكندن موريسكيها ضربتى شديد بر پيكر عظمت اسپانيا بود و اسپانيا هرگز نتوانست خود را از عواقب آن سياست بىرحمانه برهاند . بلكه از زمان اخراج موريسكيها روى در سراشيب سقوط نهاد و از اوج عظمتى كه در عصر شارل كن و فيليپ دوم بر آن فرارفته بود اندك‌اندك فروغلطيد و اين سقوط و انحلال حتى تا به عصر ما نيز ادامه دارد . ما معتقديم كه عوامل اين انحلال حتى به پيش از فاجعهء اخراج موريسكيها باز مىگردد ، به عبارت ديگر به سياستى كه اسپانياى مسيحى در برابر ملت اندلس از اوايل قرن سيزدهم در پيش گرفت . شهرها و مراكز آباد اسلامى كه پىدرپى به دست اسپانياى مسيحى مىافتاد پس از چندى اهميت عمرانى و اقتصادى خود را از دست مىدادند زيرا ساكنان مسلمان كه خود از بازوهاى فعال كار بودند به ديگر بلاد اسلامى مهاجرت مىكردند و دارائيها و هنرها و صنايع خود را نيز به همراه مىبردند و آنچه پس از رفتن