گونه‌اى شگفت‌انگيز از ويرانى نجات يافت . در اواسط قرن نوزدهم حكومت اسپانيا از خواب گران ديرسالهء خود بيدار شد و همت به اصلاح و ترميم الحمراء گماشت . اين ترميم و اصلاح به مدت نيم قرن ادامه يافت و الحمراء در جامهء جديد خود آراسته گرديد . بسيارى از تزيينات و نقوش قديم در بيشتر تالارها و صحنها از روى اصل آنها بازسازى گرديد ولى در بسيارى مواقع هنرمندان جديد دچار خطاهايى شده‌اند . الحمراء با همه حوادثى كه بر آن گذشته و با آنكه سالهاى دراز دستخوش اهمال و فراموشى و ويرانى بوده است باز هم از بناهاى عظيم باستانى اسپانيا است و نيز نمونهء هنر اندلسى است در آخرين تحول آن و بعد از آزادىاش از تأثيرات هنر بيزانطى و امروز سبب شهرت غرناطه پايتخت قديم اندلس در سراسر آفاق است . و از هرجا و هرسو جهانگردان و مسافران براى ديدن آن به ارتفاعات الحمراء مىشتابند تا لحظاتى را به انديشيدن در سرنوشت آن قصر عظيم سپرى سازند . « 25 » * * * الحمراء با برجهاى منيع و تالارها و صحنهاى شاهانه‌اش دو قرن مقر فخيم پادشاهان غرناطه بود و دژ استوار آنان كه به هنگام بروز خطر يا بحرانهاى عمومى به آن پناه مىبردند . تا آنگاه كه در پايان شاهد انقراض ملك ايشان بود ، آن‌سان كه زين پيش شاهد عظمت شگرف آنان بود . در كنار آن حوادث تاريخى كه الحمراء صحنهء آنها بود - و ما در جاى خود از آنها ياد كرديم - يك سلسله افسانه‌ها نيز در پيرامون تاريخ الحمراء پديد آمده است يكى از اين افسانه‌ها افسانهء جادو بودن بنيانگذار آن الغالب باللّه ( ابن الاحمر ) است ( از سال 671 تا 701 ه ) . مىگويند كه او در بناى دژ و قصر از نيروى شياطين مدد گرفت . ازاين‌رو ديوارها و برجهاى آن توانستند در برابر حوادث طبيعى چون طوفانها و زلزله‌ها مقاومت

--> ( 25 ) . در نوشتن اين فصل به كتاب arbmahlA كه به كوشش oneraM . zemaG . M در سلسله انتشارات lE anapsE ne etrA مراجعه كرده‌ايم .