قبيلهء لمتونه در اعصار پيش از اسلام در دل صحرا ميان سياهان و جنوب سرزمين مغرب مىزيستند ؛ يعنى در منطقه‌اى كه از زمان روميان اقليم « موريتانيا » ناميده مىشد . قبيلهء لمتونه به سبب دورى از آبادى و خو گرفتن به انفراد ، حياتى آميخته به توحش داشتند و قانون حاكم ، قانون قهر و غلبه بود . غذايشان شير و گوشت شتر بود . از كشاورزى بىخبر بودند و هيچ ميوه‌اى را نمىشناختند و نمىدانستند نان چيست « 2 » و چون با گوشه‌اى از عمامهء خود دهانشان را مىپوشانيدند ( لثام ) آنان را « ملثمين » مىگفتند . بعضى گويند بدان سبب آنان را ملثم مىگفتند كه در عروسيهايشان نوعى حجاب مىپوشيدند و بعضى مىگويند در يكى از جنگهايشان زنانشان نيز شركت داشتند و در كنار مردان در حالى كه صورت خود را پوشيده بودند مىجنگيدند تا دشمن ، ايشان را در شمار مردان به حساب آورد . بعضى مىگويند در اين امر از قبيله حمير كه ادعا مىكردند به آنان نسبت دادند ، تقليد مىكردند . « 3 » قبيلهء لمتونه نيز چون ديگر قبايل بربر كيش مجوسيت داشتند و بر اين كيش بودند ، تا آنگاه كه پس از فتح اندلس اسلام در ميانشان شيوع يافت . از اين هنگام صاحب رياست شدند و در ميانشان ملوكى پديد آمد . در ايام عبد الرحمان الداخل ، يعنى در اواسط قرن دوم هجرى پادشاهشان تيولوثان بن تيكلان الصنهاجى اللمتونى بود . وى در ديگر نواحى صحرا بسط سلطه داد و با قبايل بت‌پرست همسايه جنگيد و به نشر اسلام پرداخت و بر ديگر ملوك مجاور جزيه نهاد . وسعت مملكت او در صحرا سه ماه در سه ماه راه بود . چون تيولوثان در سال 222 ه بمرد نواده‌اش آثر بن بطين بن تيولوثان « 4 » به جايش نشست . فرمانروايى او شصت و پنج سال مدت گرفت و در سال 287 ه درگذشت . پسرش تميم جانشين او شد و تا آنگاه كه در سال 306 ه شيوخ قبايل صنهاجه بر ضد او شورش كردند و كشتندش ، فرمانروايى كرد . در اين هنگام ميانشان تفرق افتاد و به چند دسته تقسيم شدند و بدون اينكه تحت فرمان يك فرمانرواى مشترك باشند صد و بيست سال ديگر را گذرانيدند ، تا آنگاه كه امير ابو عبد اللّه محمد بن تيفاوت اللمتونى معروف به تارسنا در ميانشان ظهور كرد .

--> ( 2 ) . ابن خلدون ، العبر ، ج 4 / ص 181 . ابن ابى زرع : روض القرطاس ، ص 86 . ( 3 ) . رجوع كنيد به السلاوى : الاستقصاء لاخبار دول المغرب الاقصى ، ج 1 / ص 98 و 99 . ( 4 ) . اين نام در روض القرطاس ، ص 76 آمده است ، ولى ابن خلدون او را يلتان ضبط كرده است ( ج 6 / ص 182 ) .