( 26 - ) - ص 721 س 11 : « در سنهء ثمان و سبعين و مائتين كه ظهور قرامطه بود » : اين تاريخ مطابق قول جمهور مورّخين است مانند طبرى و ابن الأثير و غيرهما كه عموما ابتداء امر قرامطه را در ضمن حوادث اين سنه ذكر كرده‌اند ، ولى شكّى نيست كه مراد مورّخين مذكور آن بوده كه انتشار امر قرامطه و شهرت كار ايشان در اين سنه رسما مشهود دربار خلافت بغداد گرديد « 1 » و الّا شكّى نيست كه مدّت‌ها قبل از تاريخ مذكور دعوت قرامطه شروع شده بوده است . مسعودى در كتاب التّنبيه و الأشراف ص 395 تصريح كرده كه دعوت قرامطه در سنهء دويست و شصت در اصفهان تأسيس يافت ، و نيز از اتّعاظ الحنفاء مقريزى ص 102 بالصّراحة مستفاد مىشود كه در سنهء 264 مدّتى بوده كه دعوت قرامطه در عراق به توسّط حسين اهوازى ( اوّلين دعاة آن فرقه قبل از قرمط و عبدان ) پيشرفت كرده بوده است . ( 27 - ) - ص 721 س 12 : « و اوّل ايشان حمدان قرمط بود » : مقصود حمدان بن الأشعث ملقّب به قرمطه است كه نام « قرامطه » به اشهر اقوال از لقب او مأخوذ است و عموم كتب تواريخ مشحون است به ذكر او . لهذا حواله به مآخذ اين موضوع در اينجا لزومى ندارد . حمدان قرمط چنان كه سابق نيز گفتيم شوهر خواهر عبدان داعى ديگر معروف آن طايفه و عبدان نيز شوهر خواهر قرمط بود . تاريخ وفات قرمط معلوم نيست ولى چنان كه از نهاية الأرب نويرى « 2 » مستفاد مىشود قرمط اندكى قبل از سنهء دويست و هشتاد و شش به كلّى مفقود الأثر شده ديگر هيچ‌كس ازو خبرى و نشانى نيافت و هيچ معلوم نشد عاقبت كار او به كجا انجاميد . خلاصهء اقوال عامّهء مورّخين را در خصوص حمدان قرمط و دعوت قرامطه و خروجهاى متوالى و متواتر ايشان بر خلفا و كليّهء آنچه راجع به اين فرقه است دخويه مستشرق معروف هلاندى در رسالهء نفيس خود موسوم به « تحقيقات در خصوص قرامطهء بحرين و فاطميّين « 3 » » جمع نموده . طالب اين گونه اطّلاعات بايد رجوع

--> ص 187 - 199 ، 225 - 226 ، 298 ، 352 ، و تبصرة العوام ص 420 ، و خطط مقريزى ج 4 ص 174 ، و رجال ميرزا محمّد استرابادى ص 323 - 326 ، و رجال ابو على ص 294 ، و رجال مير مصطفى تفرشى ص 335 ، و از مآخذ اروپائى به « مذهب دروز » دساسى ج 1 ص 440 - 441 ، و رسالهء قرامطهء دخويه ص 13 ، و دائرة المعارف اسلام در عنوان « ابو الخطّاب » ج 1 ص 99 به قلم هوتسما ، و در عنوان « خطّابيّه » ج 2 ص 986 - 987 به قلم مرگليوث . ( 1 ) - رجوع شود به رسالهء « قرامطهء بحرين » دخويه ص 31 - 32 . ( 2 ) - نسخهء كتابخانهء ملّى پاريس Arabe 1576 ورق b 58 به بعد ، و رسالهء قرامطهء دخويه ص 59 . ( 3 ) - اين كتاب به زبان فرانسه است و نام و عنوان آن اينست : J . de Goeje , Memoire sur les Carmathes du Bahrain et les Fatimides , 2 e edition , Leide , 1886 .