در جريان كربلا هم ، امام حسين عليه السّلام به چند نفر از بزرگان بصره نامه نوشت كه از ميان آنها ، يزيد بن مسعود نهشلى دعوت امام را پذيرفت و به حضرت لبيك گفت و قبايل بنى تميم ، بنى سعد و بنى حنظله را گرد آورد و آنان را به يارى امام حسين عليه السّلام فراخواند . آن‌گاه نامه‌اى مبنى بر آمادگى قبايل مذكور به امام نوشت ، ولى آن هنگام كه آماده شدند تا به امام حسين ملحق شوند ، خبر شهادت حضرت را دريافت كردند « 1 » . در قيام توابين نيز ، به نقل مسعودى ، عده‌اى از شيعيان بصره ، همراه شيعيان مدائن به سپاه توابين پيوستند . البته هنگامى رسيدند كه جنگ تمام شده بود . « 2 » در دوران بنى اميه شيعيان بصره مبتلا به حاكمان خون‌ريز و سخت‌گيرى چون زياد و سمرة بن جندب بودند ؛ زياد در سال 45 ه به بصره آمد و خطبه‌اى بتراء « 3 » خواند و چنين گفت : « به خدا سوگند من ولى را به گناه مولى و مقيم را به گناه مسافر ، تندرست را به گناه بيمار مىگيرم ، تا آن‌جايى كه وقتى يكى از شما ديگرى را ببيند ، بگويد سعد خود را برهان كه سعيد تباه شد ؛ مبادا از اين‌پس كسى شبانه بيرون آيد كه خون او را خواهم ريخت ؛ . . . زبان و دست‌هاى خود را از من بازداريد ، تا از دست و زبان من در امان باشيد » . « 4 » بعدها كوفه نيز به قلمرو فرماندارى زياد افزوده شد و او شش ماه در كوفه زندگى مىكرد و شش ماه در بصره . آن‌گاه كه به كوفه مىرفت ، سمرة بن جندب را به جاى خود در بصره مىگماشت ؛ سمرة شخصى سفاك بود و از خون‌ريزى ابايى نداشت . او در غياب زياد ، هشت هزار نفر را كشت . « 5 » با گذشت زمان رنگ شيعى بصره قوىتر مىشود ، به اندازه‌اى كه در آغاز حكومت عباسى دومين قيام علوى ، قيام ابراهيم ، برادر محمد نفس زكيه در آنجا واقع مىشود . « 6 »

--> ( 1 ) . امين ، سيد محسن . اعيان الشيعة ، دار التعارف للمطبوعات ، بيروت ، ( بىتا ) ، ج 1 ، ص 590 . ( 2 ) . مسعودى ، على بن الحسين . مروج الذهب ، منشورات مؤسسة الاعلمى للمطبوعات ، بيروت ، 1411 ه ، ج 3 ، ص 109 . ( 3 ) . بتراء مؤنث ابتر ، به‌معناى بريده و ناقص است . در حديث هرسخنى كه به نام خدا آغاز نشود ، ابتر ناميده شده است ؛ چون زياد اين خطبه را بدون نام خدا آغاز كرد ، آن را بتراء ناميدند . ( 4 ) . شهيدى ، دكتر سيد جعفر . تاريخ تحليلى اسلام تا پايان امويان ، مركز نشر دانشگاهى ، تهران ، 1363 ، ص 156 . ( 5 ) . طبرى ، محمد بن جرير . تاريخ الامم و الملوك ، دار القاموس الحديث ، بيروت ، ج 6 ، ص 132 . ( 6 ) . ابو الفرج اصفهانى . مقاتل الطالبيين ، منشورات الشريف الرضى ، قم ، 1416 ه ، ص 292 .