هشام را سوزاندم . در مقابل برادرم ابراهيم ، مروان را كشتم » . « 1 » بعد از اين‌كه حكومت عباسيان تثبيت شد ، ميان آنان و خاندان پيامبر و شيعيانشان فاصله افتاد . از زمان منصور عباسى ، عباسيان نسبت به ذريه پيامبر ، راه و روش امويان را در پيش گرفتند . بلكه در دشمنى با خاندان پيامبر از بنى اميه پيشى گرفتند . 2 - پايان عصر اموى و روىكار آمدن عباسيان پايان دوران اموى و روىكار آمدن عباسيان و جنگ و نزاع ميان آنان ، فرصتى را پيش آورد تا امام باقر و امام صادق عليهما السّلام بتوانند ، فعاليت‌هاى چشم‌گيرى را در معرفى مبانى تشيّع انجام دهند . به‌ويژه امام صادق عليه السّلام كه در رشته‌ها و علوم گوناگون شاگرد تربيت كرد ؛ دانشمندان برجسته‌اى چون هشام بن حكم ، محمد بن مسلم ، ابان بن تغلب ، هشام بن سالم ، مؤمن طاق ، مفضل بن عمر ، جابر بن حيان و . . . در محضر حضرت رشد يافتند . به تعبير شيخ مفيد ، ثقات آنها بالغ بر چهار هزار نفر بودند . « 2 » از نقاط گوناگون سرزمين پهناور اسلامى ، به محضر امام صادق عليه السّلام مىآمدند ، فيض مىبردند و شبهه‌هاى خود را بر طرف مىكردند . شاگردان آن جناب در شهرها و مناطق گوناگون پراكنده بودند و طبيعى است كه اينان سبب گسترش تشيّع در مناطقى مىشدند كه پايشان به آن‌جا مىرسيد . 3 - مهاجرت علويان يكى از مهم‌ترين علل گسترش تشيّع ، در دوران عباسيان مهاجرت و پراكنده شدن سادات و علويان در سرزمين‌هاى گوناگون اسلامى است ، اينان اغلب كيشى جز تشيّع نداشتند . اگرچه تعدادى از آنان بر مرام زيدى مىرفتند ؛ حتى به نقل برخى از منابع ، ناصبى نيز در ميان سادات يافت مىشده است ، « 3 » به‌طور يقين مىتوان گفت سادات بيشترشان شيعه بوده‌اند و گرفتارى آنان به‌دست حكومت‌هاى ضدشيعه ، دليل روشن آن است . سادات در بيشتر مناطق سرزمين‌هاى اسلامى ، از ماوراء النهر و هند گرفته تا آفريقا پخش

--> ( 1 ) . مسعودى ، على بن حسين . همان ، ص 283 و 284 . ( 2 ) . شيخ مفيد . الارشاد . ترجمه . محمد باقر ساعدى خراسانى ، كتابفروشى اسلاميه ، 1367 ه . ش ، ص 525 . ( 3 ) . ابن عنبه . عمدة الطالب ، مطبعة الحيدرية ، نجف ، 1961 ، ص 71 ، 200 و 253 .