است . فهرستى كه مقدسى از شهرهاى شيعه‌نشين ، در سرزمين‌هاى اسلامى در اين قرن ارائه داده ، نشان‌دهنده اين مطلب است . از اين‌رو عباراتى از كتاب او را نقل مىكنيم . در يك‌جا گفته : « بيشتر قاضيان يمن و كرانه مكه و صحار ، معتزلى و شيعىاند . « 1 » در جزيرة العرب نيز تشيّع بسيار گسترده است » . « 2 » دربارهء اهالى بصره آمده است كه : « بيشتر اهل بصره قدرى ، شيعى ، معتزلى و سپس حنبلى هستند » . « 3 » مردم كوفه نيز در اين قرن به‌جز كناسه ، شيعه بوده‌اند . « 4 » در مناطق موصل نيز مشتى شيعه وجود دارد . « 5 » اهل نابلس ، قدس و بيشتر عمان شيعه هستند . « 6 » مردم بالاى قصبه فسطاط و مردم صندفا شيعى هستند . « 7 » در سرزمين سند ، مردم شهر ملتان شيعه‌اند و در اذان و اقامه هرجمله را جفت آورند . « 8 » در اهواز كشاكش بين شيعيان و سنىها به جنگ مىكشيده است . « 9 » مقريزى نيز با اشاره به حكومت آل‌بويه و فاطميان مصرى مىنويسد : « مذهب رافضى در بلاد مغرب ، شام ، ديار بكر ، كوفه ، بصره ، بغداد ، جميع عراق ، بلاد خراسان ، ماوراء النهر و همچنين حجاز ، يمن و بحرين منتشر شد و بين آنها و اهل سنت درگيرىهايى به وجود آمد كه قابل شمارش نيست » . « 10 » در اين قرن شيعيان حتى در بغداد ، مركز خلافت عباسيان ، تعداد بيشترى بودند به اندازه‌اى كه مىتوانستند در روز عاشورا آشكارا عزادارى كنند ؛ چنان‌كه ابن كثير مىگويد : « به خاطر كثرت شيعيان و همراهى دولت آل‌بويه با آنان ، اهل سنت ياراى جلوگيرى از

--> ( 1 ) . مقدسى ، ابو عبد الله محمد بن احمد . احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم ، ترجمه منزوى ، شركت مولفان و مترجمان ايران ، 1361 ، ج 1 ، ص 136 . ( 2 ) . همان ، ص 144 . ( 3 ) . همان ، ص 175 . ( 4 ) . همان ، ص 174 . ( 5 ) . همان ، ص 200 . ( 6 ) . همان ، ص 220 . ( 7 ) . همان ، ص 286 . ( 8 ) . همان ، ج 2 ، ص 707 . ( 9 ) . همان ، ص 623 . ( 10 ) . مقريزى ، تقى الدين ابن العباس احمد بن على . المواعظ و الاعتبار بذكر الخطط و الآثار ( المعروف بالخطط المقريزيه ) ، دار الكتب العلميه ، بيروت ، ط اول ، 1418 ، ج 4 ، ص 191 .