پيروز « 1 » . همين قسمت را ، با كمى اختصار ، كتاب تاريخ سعيد بن البطريق معروف به اويتيخيوس بطريرك اسكندريه ( متوفى در 304 هجرى قمرى ؛ اين كتاب را در اواخر عمر خود نوشته است ) به مناسبت نقل تاريخ در بر دارد . به همين جهت از مدّتها پيش خواسته‌اند اخبار ديگر سعيد بن البطريق را دربارهء ساسانيان نيز مأخوذ از ابن المقفّع بدانند . اين نظر را امر ديگرى نيز تأييد مىكند و آن اينكه تاريخ خاندان ساسانى در رسالهء المعارف ابن قتيبهء مذكور با همهء كوتاهى آن ( مانند خبر سقوط پيروز ) چنان با كتاب سعيد بن البطريق منطبق است كه بايد گفت اين دو منبع كاملا مستقلّ و جدا از يكديگر بايستى از منبع واحدى اخذ كرده باشند و اين منبع واحد به حق بايد ابن المقفّع باشد « 2 » . قسمتى كه در كتاب سعيد بن البطريق است خيلى نامتعادل است ؛ گاهى نسبة مفصّل و گاهى خيلى كوتاه است . اما قسمتهائى كه در تاريخ طبرى نقل شده است متعادل‌تر است . اين قسمتها با كتاب سعيد بن البطريق و ابن قتيبه موافق است و مأخوذ از ابن المقفّع است و اين مطلب هم در قسمتهاى مذكور و هم در اخبار ديگر صادق است . امّا طبرى از خود كتاب ابن المقفّع استفاده نكرده است بلكه در قسمت تاريخ ايران ، به موازات مآخذ ديگر ، به نحو ارجح از كتاب تازه‌ترى استفاده كرده كه روايت ديگرى را با خلاصه‌هاى ديگرى از كتاب مذكور تلفيق كرده بوده است . اين مطلب از آنجا برمىآيد كه نسخهء مجهول المؤلّف سپرنگر « 3 » ( شمارهء 30 ) كه از طبرى مستقل است ( همچنان‌كه طبرى نيز از آن مستقلّ

--> ( 1 ) - رجوع شود به شرح سلطنت پيروز در فصل پنجم . ( 2 ) - چون ابن قتيبه در عيون الاخبار هنگام ذكر مطالبى از « سير العجم » نام ابن المقفّع را ذكر نمىكند ممكن است چنين پنداشت كه او ترجمهء ديگرى از خداينامه را در نظر دارد ولى احتمال چنين امرى بعيد است زيرا : 1 - با عنوان مذكور ، مشهورترين و قديم‌ترين كتاب در اين موضوع ( كه همان ترجمهء ابن المقفّع باشد ) در نظر مىآيد و 2 - ابن قتيبه در همين كتاب خود مطالبى از ديگر آثار ترجمه شده به وسيلهء ابن المقفّع يعنى كتاب التاج ( الفهرست ص 118 س 27 و ص 305 س 11 ) و كتاب آئين ( الفهرست ص 189 س 27 و ص 305 س 12 ) را به دست مىدهد و 3 - نام ابن المقفّع را هنگام ذكر كتاب الآداب او ياد مىكند ( الفهرست ص 118 س 28 ) . ( 3 ) - مقايسه شود با كتاب روتشتين Rothstein « كتاب مجهول المؤلف عربى »