به هيتالان نهد نامه‌اى به خاقان نوشت و او را از قصد خود بياگاهانيد و بفرمود تا او نيز روى به هيتالان نهد . پس بر ايشان بتاخت و پادشاه ايشان را بكشت و خانواده‌اش را از بيخ و بن برانداخت و از بلخ و زمين‌هاى پيوسته بدان بگذشت و سپاهيان خود را در فرغانه فرودآورد « 1 » . چون از خراسان بازگشت و به مدائن رسيد گروهى پيش او رفتند « 2 » و از او بر ضدّ حبشيان يارى خواستند . خسرو يكى از سران سپاه خود را با سپاهيانى از مردم ديلم « 3 » و زمين‌هاى نزديك به آن با ايشان بفرستاد و ايشان مسروق حبشى را در يمن كشتند و در آنجا اقامت كردند . خسرو هميشه بر دشمنان خود غالب و پيروز بود و همهء اقوام از او مىترسيدند . در دربار او هميشه عدّهء بسيارى از فرستادگان ترك و چين و روم و خزر و مانند ايشان ( از مردم زمين‌هاى دوردست ) بودند « 4 » . خسرو دانشمندان را دوست داشتى . پادشاهى او چهل و هشت سال بود . تولّد پيغمبر اسلام ( ص ) در پايان پادشاهى انوشروان بود . به گفتهء هشام او چهل و هفت سال پادشاهى كرد و نيز گويد كه عبد اللّه بن عبد المطّلب پدر پيغمبر در سال

--> ( 1 ) - بناى فرغانه را به او نسبت مىدهند ( ابن خرداذبه ص 30 كه وجه اشتقاق احمقانه‌اى هم آورده است ) . دربارهء اين وقايع رجوع شود به مطالب گذشته . امّا آنچه در اينجا مهم است اين است كه مىگويد دشمنان هيتالان هر دو پيش از جنگ به طور رسمى با هم متّحد شده‌اند . معروف است كه خسرو دختر خاقان را به زنى گرفت و پسر خود هرمزد را كه از اين زن به وجود آمده بود جانشين خود ساخت . در شاهنامه ( ص 1678 به بعد ) در اين باب بجز مطالب وارونه و مبالغه‌آميز مطالب خوبى هم دارد . ارزش گفته‌هاى مسعودى در اين باب ( ج 2 ص 200 به بعد ) كمتر است . ( 2 ) - نسخهء سپرنگر افزوده است : « از يمن » . سعيد بن البطريق و ابن قتيبه نام ( سيف ) بن ذى يزن را نيز ذكر مىكنند . هيچ‌يك از اين دو نويسنده گزارش نخستين مربوط به فتح يمن را ذكر نكرده است . ( 3 ) - يعنى تقريبا گيلان ( به ياى مجهول و معروف ) . وهرز فاتح يمن از آنجا بوده است . رجوع شود به گزارش مفصّل بعدى كه اين گزارش خلاصهء كوتاه ولى صحيحى از آن است . ( 4 ) - نويرى ( نسخهء خطّى ليدن ) از مأخذ اساسى خود ( ابن مسكويه ) يكى از مطالبى را كه گويا از شرح حال ادّعائى خسرو به قلم خود او است نقل مىكند و آن اينكه روزى فرستادگان پادشاهان روم و كابل و سرنديب ( سيلان ) و غيره و 24 پادشاه پيش او گرد آمده بودند !