تئودور نولدكه ( مترجم : عباس زرياب )
146
تاريخ ايرانيان و عربها در زمان ساسانيان ( فارسي )
آن را از قصّهء خود و برادرش هرمزد خبر داد و گفت كه او از برادرش به پادشاهى سزاوارتر است و از او خواست كه وى را به سپاهى يارى دهد تا با هرمزد بجنگد و ملك پدر را به دست آورد . پادشاه هيتال درخواست او را نپذيرفت تا آنكه به او گفتند كه هرمزد پادشاهى ستمگار بيدادگر است . پس گفت : « خداوند بيدادگرى را نپسندد و كار بيدادگران سامان نيابد و در ملك پادشاه بيدادگر دادخواهى و پيشهورى جز از راه بيداد و ستم روى نبندد . » آنگاه ، پس از آنكه پيروز طالقان « 1 » را به او داده بود ، او را به سپاهى يارى كرد و پيروز با ايشان روى به راه آورد و با برادرش هرمزد بجنگيد و او را كشت و سپاه او را بپراگند و بر پادشاهى دست يافت . روميان خراجى را كه به بهرام مىدادند به يزدگرد نپرداخته بودند و در آن كار درنگ كرده بودند . يزدگرد مهر نرسى پسر برازه را با سپاهى ، به شمار سپاهى كه بهرام به سوى روميان فرستاده
--> و خارجيان فقط اين دو نام را جزأ نگاهداشته و استعمال كردهاند . به هر حال هيتاليان در قرن پنجم براى ايرانيان دشمنى بودند بدتر از روميان ، كه خود با رنج و كوشش از خويش در برابر بدترين وحشيان دفاع مىكردند . ارمنىها محلّ سكونت اصلى اين قوم را باكترا ( بهل ، بلخ ) ناميدهاند و گزارشهاى فارسى و عربى محلّ ايشان را در تخارستان و چغانيان ( در ماوراءالنّهر ) و غيره مىدانند و اخبار مناندر پروتكتور نيز با آن موافق است . بازماندهء اين قوم در حدود سال 700 م در جنوب و شمال جيحون ديده مىشوند ( بلاذرى ص 433 و 418 ) . نام ديگر هيتاليان كيدار بوده است ( پريسكوس ) . ( 1 ) - شهريست كه در بيست و سه فرسنگى مروروذ ، در راهى كه از آن به سوى شبرگان ( در جهت مشرق ) قرار داشت ( ابن خرداذبه ص 51 ) و غير از شهرى ديگر است به همين نام كه در مشرق بلخ قرار داشت . در اين نواحى بيابانى شهرهاى جدا از هم اهميّتى خاصّ ، غير از اهميّت دفاعى و تجارتى و جنگى ، داشت و به همين جهت معنى جدا كردن طالقان ضعيف ساختن مرزهاى خراسان است . طالقان را ( با تحريف جزئى ) ارمنىها نيز نام بردهاند و مواضع آن را در كتاب پاتكانيان ( در جغرافياى موسىخورن ص 76 ) ببينيد . فردوسى و دينورى مىگويند كه ترمذ مرز شناخته شد و معنى اين چنين مىشود كه رود جيحون دوباره مرز ميان دو مملكت شده است كه در حقيقت ساسانيان هرگز به آنجا نرسيده بودند .