وضعيت ايران در پايان سده دهم / شانزدهم و ربع الاول سده يازدهم / هفدهم به قرار زير بود : نوزايى دولت صفوى و سربلندى آن از لابلاى نابسامانيها و آشفتگيها ؛ ظهور دولتى كه از توجه والايى در بين قدرتهاى خاور نزديك برخوردار بود ، قدرتهايى كه سيطره خود را سابقا تا درون مناطق ايران كشانده بودند ؛ احياى همه‌جانبه حيات اقتصادى ؛ تحول و توسعه شيوه فرهنگ بومى كه با شكوفايى هنرها همراه بود - اينهمه باهم از كارهاى شاه عباس اول بود . با اينكه اهميت تاريخى شاه عباس از مدتها قبل معلوم شده ولى هنوز در غرب از او به‌عنوان حاكم ايران ارزيابى دقيق صورت نگرفته ( چون وى حاكمى بوده كه ايران بىوجود او نمىتوانسته گام به دنياى جديد بگذارد ) و اين در صورتى است كه منابع و اطلاعات مشبع در اين زمينه موجود است . آنچه درپى خواهد آمد ، تلاشى براى ردگيرى مهمترين وجوه و صفات شخصيت اوست . رابرت شرلى كه شاه را شخصا از نزديك مىشناخته ، در صحبت از او مىنويسد : « شخصيت فهيم او با وجودش عجين شده بود - شكل و شمايل عالى و دلنشين ، قدوقامت متناسب ، قوى و فعال ؛ رنگ پوست او متمايل به تيره بود كه زير نور آفتاب بيشتر به تيرگى مىزد ؛ ذهنيات او دقيقا شاهانه ، عاقلانه ، دليرانه ، آزاديخواهانه ، پرشور و سرشار از شفقت بود ؛ به عدالت بىنهايت عشق مىورزيد و فضايل شاهانه ديگر او بر كبر و غرور و اعمال خطاهاى غيرشاهانه مىچربيد . » « 1 » از ميان مشخصه‌هاى او ، ديدگاه آزاديخواهانه‌اش در مقايسه با جد متعصبش طهماسپ اول چنان چشمگير بود كه در ديگر قدرتمندان شرق معاصر او ديده نمىشد . اين روحيه آزاديخواهانه آشكارا از رفتار وى با يهوديان و مسيحيان پيدا بود و به آنها نه‌تنها اجازه داد تا با آزادى تمام به مذهب خود عمل كنند و كليساهايى برپا دارند ، بلكه خود نيز براى ارمنيان جلفاى جديد كليسائى برپا داشت . در امر آزاديخواهى شاه عباس در مسائل مذهب نمىتوان شك و شبهه‌اى روا داشت با اينهمه او را مسلمانى معتقد تصوير كرده‌اند كه پاى پياده به مرقد امام رضا در مشهد مىرفت « 2 » ، همو بود كه پس از آسيب ديدن آرامگاه امام رضا بدست ازبكان به تعمير و مرمت آن پرداخت و از اماكن مقدسه شيعه مثل اردبيل ، مشهد ، كربلا و نجف به قصد زيارت ديدن كرد . جالب‌نظر اينكه شاه عباس همواره سعى مىكرد كه مرشد اعظمى طريقت صفوى اردبيل را براى خود نگهدارد و

--> ( 1 ) - منقول درولش ، شاه عباس و هنرمندان ، ص 17 ؛ درخصوص تصاويرى از خود شاه نگاه كنيد به همان مأخذ ، ص 123 ؛ براون ، تاريخ ادبى ايران ، جلد 4 ، تصوير اول كتاب . ( 2 ) - همچنين به آثار نويسندگان بعدى نظير رضا قليخان هدايت ، روضة الصفا ، جلد 8 ( تهران ، 1339 ش . ) ، ص 467 رجوع كنيد .