مردم اصفهان نزد صفويان از پرونده سفيدى برخوردار نبودند - چيزى كه روزبهان خنجى كه خود از اهالى اصفهان بوده ، بدان تأكيد ورزيد - و هميشه و همواره روحيه شايعه‌پراكنى و توطئه‌گرى سرشارى داشته‌اند « 1 » . شاه عباس توانست پايتخت جديد خود را هم‌ارز و هم‌تراز مامشهرهاى معروف جهان اسلام گرداند . ازاينرو نه‌تنها به دليل توسعه آن از نظر معمارى ، بلكه از لحاظ اقتصادى ، اجتماعى و سياسى اصفهان انزواى ولايت‌گرايىاى كه قزوين هرگز از آن رها نمىشد در امان ماند . شهرت بين‌المللى شاه عباس او را در ارتباط ديپلماتيك مقتدران زمانه قرار داد . اين صاحبان قدرت علاوه‌بر قدرتهاى مجاور همچون مغولان اعظم هند ، خان تاتارهاى كريمه و تزار مسكو ، بعضى از قدرتهاى غربى را نيز دربرمىگرفت و توصيفات بعضى از معاصران او حاكى از جاه و جلال رفت‌وآمد سفيران ممالك و نواحى مختلف است . در كنار اين سفيران ، حضور بازرگانان ، هنرمندان و كشيشان غربى چشمگير است كه آزادانه در كشور حق مسافرت داشتند به شرطى كه در ميان مسلمانان به تبليغات مذهبى اقدام نكنند . اطلاعاتى از كرمليت‌ها ، اگوستينىها و كاپوسن‌ها در دست است كه از اصفهان و ساير نواحى ايران ديدن كرده‌اند و گزارشهاى دست اول و مستندى از دربار شاه و حيات ايران و مردم آن و وقايعى كه ناظر آن بوده‌اند ، ارائه داده‌اند « 2 » . ترديدى نيست كه سياست‌گذارى شاه در باب جمعيت كه پيشتر درخصوص اصلاح نيروهاى مسلح با آن مواجه شديم ، همگام با دوره مجد و عظمت اصفهان بوده است . اين سياست‌گذارى از عناصرى در سپاه و حتى در سطح وسيعى از جمعيت بهره مىگرفت كه توش و توان و مهارت آنها در پيشه‌هاى مختلف و دادوستد تجارىشان ، حيات اقتصادى در پايتخت را غنى و پرمايه مىكرد . اين سياست مخصوصا در انتقال سه هزار خانوار ارمنى از جلفاى آذربايجان به اصفهان جلوه يافت و آنها را در آنسوى زاينده‌رود ، در بخش جديد شهر اسكان داد و نام جلفا بدان نهاد ، نامى كه هنوز هم باقى است . تعدادى از گرجيها هم به‌عنوان اسيران جنگى وارد ايران شدند و در اواسط سده يازدهم / هفدهم فقط تعداد بيست هزار نفر از آنها در اصفهان مىزيستند . اينان بر خلاف ارمنيان و ضمنا اعضاى جامعه كهن يهودى « 3 » كه هردو گروه شديدا پايبند سنن زبانى و مذهبىشان بودند ، به سادگى در بين جمعيت بومى اصفهان به تحليل رفتند .

--> ( 1 ) - مينورسكى ، Persia in A . D . 1478 - 1490 ، ص 38 . ( 2 ) - به فصل تماس ايران با اروپا رجوع كنيد . ( 3 ) - والتر فيشل ، « اصفهان - داستان اقليت يهودى در ايران » Jushua Starr Memorial Volume ، ( نيويورك ، 1953 م . ) ، صص 28 - 111 .