ديگر آن ، آسيب ديدن روابط سياسى و فرهنگى با ازبكان شيبانى در آسياى مركزى ( 1007 - 905 / 98 - 1500 ) و عثمانيان بود . اين تخاصم و دشمنى بر خلاف انتظار در حمايت مداوم و مستمر از ادبيات فارسى در قلمرو نفوذى آنها ، چندان تأثير منفى نداشت . يكى از نكات جالب نظر در خلال سده‌هاى شانزدهم تا هيجدهم ، عليرغم انشقاق مذهبى و وجود صفويان ، انتشار فرهنگ و ادبيات فارسى در سطح بسيار وسيعى بود . آسياى مركزى از روزگار سامانيان زادگاه ادبيات فارسى برشمرده مىشد و با اينكه در زمان سلطه چغتائيان در سده سيزدهم از اهميت آن كاسته شد ، ولى بار ديگر در روزگار تيمور اهميت يافت ( تيمور سمرقند را پايتخت خويش قرار داد ) . اين شهر در زمان نوه او الغ بيك شأن و شوكت ادبى و علمى درخورى پيدا كرد . در زمان شيبانيان سنى مذهب عليرغم اينكه آثار چغتائى ( ازبكى ) به اقتفا از آثار مير عليشير پدر شعر چغتائى تأليف مىشد ، ولى ادبيات فارسى همچنان به موجويت خود ادامه مىداد . تذكره مذكر احباب بهاء الدّين حسن نصارى تأليف در 974 / 7 - 1566 حاوى اشاراتى از 275 نفر شاعر فارسىگوى در سه دهه نخستين سده دهم / شانزدهم در خارج از ايران و مخصوصا در آسياى مركزى است . در ميان اينها تعداد زيادى از شاهزادگان شيبانى هم جاى دارند . اينها گرچه دشمنان قسم‌خورده صفويان بودند ، ولى هنوز شعر فارسى مىسرودند و از شعر پارسى حمايت مىكردند چنانچه سلاطين عثمانى ، مخصوصا سلطان سليم اول ( متوفى 926 / 1520 ) نيز اين كار را انجام مىدادند « 1 » . زبان فارسى در مقام زبان ادبى و ديوانى بيشتر توسط شاخه‌اى از سلجوقيان ( سلجوقيان روم ، 707 - 470 / 1307 - 1077 ) در آناتولى انتشار يافت و تعدادى از سلاطين آنها به اشاعه فرهنگ ايرانى پرداختند . عثمانيان ميراث ادبى آنها را ادامه دادند ( 1342 - 680 / 1924 - 1281 ) و در اكثر مواقع در بخشهايى از سلطنت خويش از قالبها و الگوهاى ادبى فارسى تقليد كردند ( به مطالب زير مراجعه كنيد ) . عراق كه تختگاه خلافت عباسى بود پس از تسخير بغداد بدست مغولان در سال 1258 م . در محور تأثير فرهنگى ايران قرار گرفت و بخشى از متصرفات ايلخانان گرديد . فرهنگ ادبى ايران پس از سقوط ايلخانان در سال 736 / 1335 در عراق تحت حمايت آل جلاير جانشين مغولان در عراق و آذربايجان ( 835 - 736 / 1432 - 1335 ) و پس از آنها سلسله‌هاى تركمانان و سرانجام عثمانيان درآمد .

--> ( 1 ) - نگاه كنيد به ج . ه . كرامرز ، « سليم اول » در EI ، چاپ اوّل .