نيز در تنگدستى و فقر فلاكت‌بارى بسر مىبردند . اين نكته مىرساند كه نهضت مذهبىاى كه اسماعيل را به پيروزى رساند مهم‌تر از انگيزه‌ها و آرمانهاى اجتماعى ، خاصه با توجه به بهبود وضع نامطلوب موجود ، بوده است . نهضتهايى از اين نوع ، قبل از ظهور اسماعيل در صحنه ، به قدر كافى در سرزمينهاى اسلامى رخ داده بود ، مثل قيامهاى اشتراكى شيخ بدر الدين بن قاضى سماونا و بابابور كلوجه مصطفى كه در آناتولى غربى در آغاز سده نهم / پانزدهم بوقوع پيوست « 1 » . گرچه اسماعيل در آغاز به اين گونه مسائل اجتماعى تمايل نشان ميداد ، « 2 » وقتى كه شاه شد دست به اصلاحات اجتماعى نزد . حمايتى كه او از اشراف ايرانى به عمل آورد دست‌كم اين نكته را فرا مىنمايد كه وى نمىخواسته شرايط موجود جامعه را بهم بريزد . البته از خود اشراف ايرانى با آن نشوونماى اشرافى خويش انتظار هيچگونه اصلاحاتى نمىرفت و هرقدر بيشتر قدرت گرفتند تمايل كمترى بدان يافتند . امّا اين عقايد براى رهبران تركمان هم كه اشرافيت ايرانى با آنها در ستيز بود ، محلى از اعراب نداشت : آنچه براى تركمانان مطرح بود دفاع از امتيازات و حقوق ويژه خودشان بود كه با حفظ نظم كهن زميندارى ، و البته نه با تهديد و يا محو آن ، به بهترين وجهى بدان دست مىيافتند . با اينكه افراد جديدى صاحب مسئوليت شدند و مقامات را از آن خود كردند ، ولى در حوزه اقتصادى و شرايط اجتماعى تحولى بوقوع پيوست . فهرست طولانى مالياتها و اخراجاتى كه در اسناد مربوط به معافيتها و مصونيتهاى مالياتى ديده مىشود ، به روشنى حاكى از فشارها و تحميلاتى است كه رعاياى اسماعيل مىبايد در زمانه او تحمل مىكردند « 3 » . از دستاوردهاى مسلم اسماعيل بنيانگذارى يك امپراتورى با مرزهاى تقريبا شبيه مرزهاى كنونى ايران ، تشكيلات سياسى اين سرزمينها ، ثبات نسبى داخلى و حفظ و حراست آن از شرّ دشمنان خارجى بود . در يك بازنگرى مىتوان دريافت كه تبليغ تشيع به‌عنوان مذهب رسمى كشور ، البته با شيوه‌هاى نه‌چندان مقبول سنجيده ، تأثيرى محدود در وحدت امپراتورى و مردم داشت . از سوى ديگر ، اين تبليغ نمود و تأثير آنى كمى بر تعارض بين تركمانان چادرنشين و شهرنشينان ايرانى بجا گذاشت . حكومت جديد ويژگى ملى خاصى را پديد نياورد . اين عقيده و برداشت در ادبيات كهن رخ نموده بود ولى در اين ايام طرح نشد و اينكه عقايد ملىگرايى ( به مفهوم جديد كلمه ) در اين روزگار وجود نداشته ، هيچ دليلى را برنمىتابد . شاه اسماعيل اول

--> ( 1 ) - نگاه كنيد به كيسينگ ، « بدر الدين قاضى سماونا » در EI چاپ جديد و درباره انگيزه‌گيرى و تأثيرپذيرى وى و طريقتش از صفويه نگاه كنيد به " Bayramijje " . ( 2 ) - رجوع كنيد به نظرات بابينگر در Schejch Bedr ed - din " ، صص 87 به بعد . ( 3 ) - در مورد فهرستى از اين اسناد رجوع كنيد به : بوسه . Untersuchungen ، صص 7 - 250 .