در 1020 / 1611 و مرمت در سال 1053 / 1643 ) كه يك هشت ضلعى گنبدى از همان نوع بقاع سده شانزدهم است كه در بالا ذكر شد ؛ ضمنا فعاليت معمارى در اصفهان تعدادى عمارت جديد از قبيل سه مدرسه و دست‌كم هشت مسجد را شامل مىشود كه باقىمانده‌اند . اين وضعيت در زمان سلطنت جانشينان وى يعنى دو شاه پسين صفوى هم پيگيرى شد . در پنجاه سال پسين حكومت صفوى پيشرفتى چشمگير در معمارى مذهبى و غيرمذهبى صورت نگرفت . به‌جاى آن ، نوعى جريان بازپس‌نگرى بوقوع پيوست . عمارات عمده دوره شاه سليمان هم غيرمذهبى بود نه مذهبى ، شايد هم دليل آن تعداد و جايگاه مسلط مساجد در ميدان و حضور تعداد متنابهى از مساجد جامع بود كه تشويق بناسازى اين نوع عمارات را مغفول مىگذاشت . از ميان كاخهاى اين دوره كاخ هشت بهشت از سال 1080 / 1669 قابل اعتناست ( تصوير a 13 ) « 1 » . بر گوشه‌هاى بالاى اين تالارها برجكهاى چند ضلعى محكم قرار گرفته كه هر يك از آنها مجموعه‌اى از اتاقها و پلكان دو طبقه را نگهداشته‌اند . بنابراين راهيابى به اتاقهاى خصوصى كاخ از بلوكهاى زاويه‌اى كه كل عمارت را نگهداشته ، ميسر است . بدين‌ترتيب بدنبال فضاهاى استفاده شده ، فضاهاى بازترى آمده و يك استخر هشت ضلعى نيز همراه با فواره ، رمزى از وجود طبيعت در عمارت و فىالواقع استعاره‌اى دور از ذهن از كاخ عالىقاپو و چهلستون است . يك سقف نسبتا شيبدار ناخوشايند به هيچ‌وجه حاكى از آن نيست كه اين سقف با طاق قوسى مقرنسى سترگ و تماشايى پوشيده شده و درست در رأس آن به شيوه تيمورى ساقه گنبد بلندى با يك گنبد درونى قرار گرفته است . هشت پنجره به اين بخش از عمارت نور مىتاباند . كاخ هشت بهشت هم مثل چهلستون بر روى سكويى سنگى بلندتر از قد انسان ساخته شده و داراى پلكانهاى محورى و متفاوت با يكديگر است . در اينجا نيز مثل چهلستون مىتوان انعكاس كمرنگى از سنت كهن ايرانى را مشاهده كرد چون كاخها را بر روى سكو يا تختانى مىساختند تا بطور رمزى آن‌را فراتر از فهم يك انسان معمولى تعبيه كنند . نمود تزيينات اصلى عمارت امروزه ازبين‌رفته چون اين عمارت ساليان دراز مغفول افتاده بود و مخصوصا آئينه‌كارى و فرسكوهاى هنرمندان دوره قاجار شكل اصلى آن‌را كاملا تغيير داده است . امّا بخشهاى باقيمانده از طرح اصلى آن ( يعنى بعضى از قسمتهاى اتاقهاى پذيرائى در طبقه دوم ) تعريفها و تمجيدهاى شاردن را چندان توجيه نمىكند . اتاقهاى گوناگون كوچك كه از

--> ( 1 ) - شر - توس ، صص 9 - 204 ، تصوير H - I و لوحه‌هاى 5 - 93 ، هنرفر ، گنجينه ، صص 6 - 622 . فرانته ، در زاندر ، Travaux ، صص 420 - 399 .