آن مثال يك كاخ خوشگذرانى دوره صفوى است كه به يك عمارت مفيد و قابل استفاده ضميمه است . شاه از اين ديدگاه منظر بىنظير مىتوانست ورزشهاى آبى ، رقابتهاى شوخىآميز قايقرانى ، چوگان آبى و مسابقه قايقرانى را نظاره كند و در صورت لزوم به استراحت در اتاقهاى درونى بپردازد . اخيرا اين اتاقهاى كوشك را كاشىهاى جديد پيش‌پاافتاده و طرحهاى گرته‌بردارى شده از قاليها ، مزين كرده و جاى رنگاميزى طلايى و حكم اخلاقى پيشين را گرفته است . جاى پل نيز همچون پلان دقيق آن حاكى از طرح سنجيده آنست . اين پل در عرض جاده قديم شيراز قرار دارد و نزديكترين راه به محله زردشتيان است و زردشتيان مىتوانستند با استفاده از آن وارد چهارباغ شوند و بالاخره اين پل تداوم محور سمت شرقى ميدان است . يك بازار مسقف ويران شده امروزى ميدان و پل را بهم متصل مىكرده است « 1 » . مسجد حكيم در ميان مساجدى كه در سده هفدهم بوسيله درباريان متنفذ صفوى ساخته شده به لحاظ اندازه و شكوه و پرمايگى تزييناتش چشمگير و برجسته است . اين مسجد را در سال 1071 / 1656 با وجوهى كه محمد داود حكيم ، حكيمباشى دربار شاه عباس اول از هند فرستاد ، ساختند ؛ حكيم به سبب دسايس دربارى خشم شاه عباس دوم را برانگيخت و به‌ناچار به دربار مغولان فرار كرد . در كتيبه‌هاى غنى آن بعدها چند تاريخ غيرمطمئن مثل سالهاى 1069 / 9 - 1658 ، 1071 / 1 - 1660 و 1073 / 3 - 1662 براى ساخت آن عرضه شده ، و نشان مىدهد كه تاريخ 1067 / 7 - 1656 تنها تاريخ تكميل ساختمان اين مسجد بايد باشد . اين كتيبه‌ها را خوشنويس نام‌آور زمان محمد رضا امامى نوشته است . در اين مسجد صورت كهن صحن با ايوانهاى محورى به دو رديف طاقگان متصل مىشود و در آن نمازخانه گنبدى وسيعى تعبيه شده است . درحاليكه كتيبه‌هاى مفصل قرآنى با بهره‌گيرى از آيات سوره‌هاى دوم ، هفدهم ، نود و پنجم و صدودوازدهم در ايوانها و گنبدخانه بكاررفته ، در سردر صحن هم اسماء اللّه با خط كوفى كه نقوش چشمنوازى را پديد آورده ، آمده است . در اينجا از نقشمايه‌هاى گياهى خبرى نيست . در اين طرح‌ريزى تزيينى از سنگ‌چينى كلى استفاده نشده ، چون به گونه تجمعى از قابهاى مجزا جلوه‌يافته كه زمينه‌اى از آجرهاى ساده را درخود گرفته است . نمود عمومى آن مثل سطح كاشيدار مسجد شاه نيست بلكه نوعى عمارت آجرى است كه با قطعاتى از رنگ زنده و شاداب شده است . در اينجا ارزشهاى معمارى ، خود را به نمايش گذارده‌اند . از نظر ساختمانى ، مهمترين ويژگى مسجد سمت قبله آنست . مثلا در ايوانى كه به گنبدخانه مىرسد يك طاق قوسى مقرنسى

--> ( 1 ) - پوپ ، SPA ، صص 40 - 1237 . هنرفر ، گنجينه ، صص 5 - 582 . فرانته در زاندر ، Travaux ، صص 62 - 451 .