دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

387

تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )

از مجموعه ماسيه ( Maciet ) ، انتخاب مىكنم كه اكنون در موزه هنرهاى تزيينى پاريس به نمايش گذاشته شده است ( عكس 12 ) چون در اين نمونه مضامين كاملا مشخص و متفاوت از هم از روى نقاشى نگاره‌ها انتخاب شده و اقتباس گرديده و ازاينرو رابطه‌ها و تأثيرها كاملا روشن و مبرهن است . بنابراين در بخش فوقانى خسرو را مىبينيم كه شيرين را در استخر درمىيابد و در پائين هم صحنه يك شكارگاه است و سپس ليلى با مجنون درحال احتضار ، در بيابان ديده مىشود و در هر دو مورد هم تصاوير در محور طولى همچون تصوير آئينه تكرار شده است . ورود پيكره‌هاى مكمل ، قرينه را در محور طولى شكسته است . نتيجه اين امر ظهور چليپائى در بين نقوش پارچه‌اى ( كه با بازتاب و توالى قابليت كشش زيادى دارد ) و يك تصوير شده است . يكى از نمونه‌هاى زيبا از اين دست قالى ابريشمى طرح شكارگاه در وينه ( عكس 13 ) است كه با كل قاليهاى اين گروه اشتراك عمومى دارد . چون قاليهاى از نوع سانگوشكو از نظر توسعه سبك شبيه قاليهاى دست‌باف ابريشمى طرح پيكره‌اى است ( قالىهاى دستبافى كه در كاشان توليد مىشد و آثارى از آن امروزه باقى است ) لذا در ميان چيزهاى ديگر ، دوره‌اى ديگر از تصويرسازى شروع شده و در آن به ترنجيهاى بيضىوار و تصاوير نقطه‌چين حيوانات و جامه‌ها تأكيد بيشترى گرديده است - ك . اردمان معتقد است كه اينها نيز ريشه در كاشان داشتند . از طرف ديگر آرتور اپهام پوپ براى منشأ و خاستگاه آنها يزد و كرمان را پيشنهاد مىكند « 1 » . قاليهاى مصور به لحاظ نقشمايه‌هاى پراكنده شبيه قاليهاى « گلدانى » است . قاليچه‌هاى سانگوشكو به نيمه دوم سده شانزدهم تعلق دارد . قاليهاى « گلدانى » اين نام از ظروف پر از گل در قالب گلدانهاى چينى چين ، مايه گرفته كه بارها بر روى قاليها ظاهر شده است . در قاليچه مصور ( عكس 10 ) گلدان در وسط قرار گرفته است . قاليهاى گلدانى ممتاز به غناى رنگ و اشكال گياهى است . علاوه بر گل‌سرخهاى رؤيايى پرداخت‌شده به بته‌جقه‌هاى پرّه‌اى ، از ويژگيهاى ديگر اين نوع قاليها سوسن‌هاى منقّش ، گل‌بوته‌هاى طبيعى و نقشمايه‌هاى حلزون‌وار است كه شايد از بقاياى گره‌هاى قنديلى بوده باشد . نقوش جز چند استثناء ، در يك سمت و جهت فرازين كشيده شده و در محور طولى ، تصاوير آئينه‌وار بوجود آورده است . معمولا اينها ريشه در نوعى طرح لوزىوار دارند . اشكال لوزى در

--> ( 1 ) - SPA ، صص 82 - 2270 و اردمان ، بررسى ، صص 5 - 164 .