ملا محسن فيض كاشانى از معروفترين شاگردان ملاصدرا ، محمد بن شاه مرتضى معروف به ملا محسن فيض كاشانى يا كاشى است و لقب فيض نيز از سوى خود ملاصدرا به او داده شد و ملاصدرا علاوه بر حق معلمى ، حق پدرزنى هم بر گردن او داشت . ملا محسن در سال 1007 / 9 - 1598 در كاشان متولد شد ، چندسال در قم و اصفهان به تحصيل پرداخت و وارد حوزه ميرداماد و شيخ بهائى شد و سپس به شيراز رفت و آخرين مراحل تحصيل خود را در نزد ملاصدرا گذراند و علوم مذهبى را از محضر سيد ماجد بحرانى بهره گرفت . او روزهاى آخر عمر خود را در كاشان گذراند و در سال 1091 / 1 - 1680 درهمانجا درگذشت و به داشتن كرامات و اعمال خارق العاده شهره شد « 1 » . تقريبا 120 اثر از آثار ملا محسن فيض شناخته شده و اكثر آنها باقى است « 2 » . اين آثار به زبان عربى و فارسى نوشته شده‌اند و از همان زمان خود وى تكيه‌گاه برنامه‌هاى درسى مكاتب گرديده‌اند . ملا محسن همچون فارابى و نصير الدين طوسى توانست در زمينه‌هاى مختلف فكرى و مكاتب اسلامى سرآمد شود و بدون تلفيق نظريات و تعاليم ديگر در هر زمينه از اين مكاتب آثار برجسته پديد آورد . اين البته بدان معنى نيست كه او مزوّر و رياكاربوده و يا براى خود ديدگاه خاصى نداشته است ؛ بلكه او با دقت ساختار مراتب دانش را كه از عناصر اصلى اسلام و تمدن اسلامى است مدنظر قرار داد و از خلط مبحث علوم مختلف دورى گزيد و نيز از معارف سنتى اسلامى بيزارى جست « 3 » . آثار ملا محسن كه خود سه فهرست از آنها براى ما به يادگار گذاشته ، شامل تفاسير چندى بر قرآن نظير الصافى و الصفا است ؛ آثار در باب حديث از قبيل الوافى كه در سده‌هاى اخير در حد خود برجسته‌ترين است ؛ رسالاتى راجع‌به اصول دين نظير علم اليقين و عين اليقين ؛ رسالاتى در خصوص آداب و مناسك اسلامى همچون نمازهاى يوميه و حج و اهميت باطنى آنها كه از اين حيث دوره صفويان بسيار غنى است « 4 » ؛ مجموعه‌اى از ادعيه و توسلات چون جلاء العيون ؛ رسالاتى درباره فقه مثل التطهير ؛ و آثارى كه به زندگى و گفتارهاى ائمه مانند شرحى بر صحيفه سجاديه امام چهارم شيعى پرداخته است . او علاوه بر آثارى در زمينه علوم مذهبى ،

--> ( 1 ) - درباره زندگى او نگاه كنيد به : تبريزى ، ريحانة الادب ، جلد 3 ، صص 4 - 342 ؛ هدايت ، رياض العارفين ، صص 9 - 388 ؛ خوانسارى ، روضات الجنات ، ص 542 به بعد ؛ شيرازى ، طرائق الحقايق ، جلد 1 ، ص 181 به بعد در اكثر صفحات . ( 2 ) - مشكوة آنها در مقدمه‌اش بر محجّه كاشانى فهرست‌بندى كرده است . ( 3 ) - نصر ، علم و تمدن ، ص 29 به بعد . ( 4 ) - رسالهء او درباره معنى درونى نمازهاى يوميه در يك جلد نفيس و زيبا با عنوان نماز ، ترجمة الصلاة ، ( تهران ، 1340 / 1962 ) چاپ شده است .