دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
365
تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )
آثارى هم در باب عرفان و تصوف قلم زد كه الكلمات المكنونه با خلاصهاى به نام الكلمات المخزونه مهمترين آنهاست . اين اثر كه به زبان فارسى است يكى از برجستهترين آثار در باب عرفان با يك زمينه شيعى است و حوزه كاملى از متافيزيك را در بر مىگيرد « 1 » . ملا محسن فيض همچنين بر آثار صوفيانه سابق همچون الفتوحات المكية از ابن عربى و مثنوى جلال الدين رومى حاشيه زد . خود اشعارى با مضامين عرفانى و با وزن مثنوى سرود . ديوان اشعار او مشهور است و حاوى اشعارى دلنشين ، ولى اين اشعار از كيفيت تراز اولى برخوردار نيست . ملا محسن فيض رسالاتى هم در باب حكمت پرداخت امّا اين آثار به اندازه آثار مذهبى و عرفانى او شناخته نيست . شايد مهمترين اثر ملا محسن فيض در خارج از حوزه حديث كه در آن يكى از مراجع بىچونوچراى سدههاى اخير است كتاب المحجة البيضا فى احياء الاحياء باشد كه احياء دومى به احياء علوم الدين غزالى اشاره دارد . احياء غزالى از آثار برجسته اخلاقيات صوفيانه در عالم تسنن است و المحجة البيضاء نيز برجستهترين اثر اخلاقيات صوفيانه با جهتگيرى شيعى است . فىالواقع آنچه ملا محسن انجام داده احياى كتاب غزالى در محافل شيعى با شيعى گردانيدن آن بود . او اين كار را با جايگزين كردن احاديث منابع تشيع بهجاى احاديث سنى انجام داد كه در كتاب غزالى به كار رفته بودند . به عبارت ديگر هردو كتاب شبيه هم هستند و داراى حجم و تناسب قابل توجهىاند . مقايسه اين دو اثر اين نكته پربار را به ثبوت مىرساند كه تا چه مايه مذاهب تسنن و تشيع و فضاى عرفانى آنها وابسته به هم هستند . ملا محسن يكى از مفسران باطنى پيشرو تشيع است . او درعينحال كه مفسر ظاهرى برجسته مذهب و عالم بىچونوچراى كلام و فقه بود ، ضمنا يك نفر عارف صوفى عالىمقام نيز برشمرده مىشد كه در آثارش شريعت و طريقت را هماهنگ كرده است . از سه عنصرى كه ملا صدرا در سنتز وسيع خود هماهنگ و متحد ساخت يعنى شرع ، كشف و عقل و يا مذهب وحيانى ، اشراق درونى و تظاهر عقلانى و فكرى ، ملا محسن دو عنصر اوليه را پىگيرى كرد . از آثارى چون الكلمات المكنونه برمىآيد كه در تعاليم ملا صدرا حكيمى به كمال بوده است . در واقع با او بود كه جريان ادغام مكتب حكمت در تشيع كامل شد . همو بود كه « ارشاد ملكوتى » و يا خرد اشراقى متافيزيك ابن سينا و سهروردى را با دوازده امام كه ارباب آسمانى و ساطعكننده نور محمدى و بسان آفتابى بودند كه دين « صور فلكى روحانى » را ساطع مىكند ، همساز كرد .
--> ( 1 ) - خلاصه آن را در نصر ، « مكتب » صص 30 - 926 ببينيد .