مجادلات اخبارى - اصولى تقريبا همزمان با ملاصدرا مجادلاتى درگرفت كه تأثيرى بسيار در جريان بعدى فلسفه و اثرى زياد در فصول آينده تاريخ مذهبى و كلامى بجا گذاشت . اين مجادلات از بكارگيرى عقل در تفسير و توجيه مسائل مذهبى برخاست . عالمى به‌نام ملا محمد امين استرآبادى ( متوفى 1033 / 4 - 1623 ) واضع مكتب اخبارى بود كه در مقابل كاربست عقل در امور مذهبى ايستاد و بر قرآن و احاديث پيامبر و ائمه اكتفا كرد . او در كتاب الفوائد المدينه به عقيده اجتهاد يا اظهار عقيده درباره موضوعى از موضوعات مذهبى براساس چهار اصل قرآن ، سنت و اجماع و عقل ، تاخت ( كه در تسنن قياس ناميده مىشود ) و مجتهدين ( يا افرادى كه با مسائل مذهبى سروكار دارند ) را دشمنان دين اعلام كرد . در مقابل اين مكتب ، مكتب اصولى پاگرفت كه بهرحال جوّ را از آن خود كرد و در احكام قرآن و حديث كاربرد عقل را ضرورى شمرد . اصولا پيروان مكتب اخبارى را افرادى فاقد قوه ابتكار و كاملا ظاهرى و مفسران ظاهرى دين تشكيل مىدادند و به قشرى معروف بودند ( يعنى افرادى كه مغز را واگذاشته ، پوست را مىجويند و مىكاوند ) . آنها اغلب مخالف تصوف و حكمت و حتى كلام بودند . ولى البته اين يك قاعده نبود . بعضى از اخباريون وجود داشتند كه صوفى و حكيم نام‌آورى بودند چون ملامحسن فيض كاشانى ، شاگرد ملاصدرا . اين افراد درعين‌حال كه مخالف كاربرد عقل در امور مذهبى بودند ، توانستند در عرفان و اشراق به مراحل والايى از قلمرو عقل دست يابند . مجادلات اخبارى و اصولى در كسوت مجادلات شيخى - بالاسرى به دوره قاجار كشيده شد . شگفت اينكه شيخ احمد احسائى موسس نهضت شيخى ، مواضعى شبيه مواضع اخبارى داشت و ضمنا دشمن حكماء و صوفيان بود . او مخصوصا با ملا محسن فيض مخالفت كرد ، با اينكه هردو در زمرهء اخباريون بودند . ازاينرو وضعيت چنان پيچيده و درهم شد كه نمىتوان اصولىها را طرفدار حكمت و اخباريها را ضد حكمت قلمداد كرد ؛ با اينكه امتناع اخباريون از كاربرد عقل در امور مذهبى آنها را از حكمت و عرفان دور ساخت ، زيرا عقل در مرحله نخست دانش فراحسى قرار داشت ، بهرحال در ساحت خاص خود چندان مورد مخالفت قرار نگرفت بلكه در نهايت متعالى شد .