دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
342
تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )
طريقتها صبغه كامل شيعى يافته و بيشتر در پيرامون هشتمين امام شيعه ، على الرضا ( ع ) متمركز شده بودند كه براى آنها « امام پيشرو » در تشيع بود و اكثر طريقتهاى تصوف در جهان تسنن و تشيع از طريق معروف كرخى وابسته به دو بودند . درواقع تعدادى از سالكان برجسته تصوف در سده دهم / شانزدهم در مشهد و يا در جوار آن مىزيستند افرادى چون محمد خبوشانى ، عماد الدين فضل اللّه مشهدى و كمال الدين خوارزمى كه همه از جانشينان روحانى على همدانى بودند . تمامى اين سالكان عنايت و سرسپردگى خاصى به امام رضا داشتند ، همچنين شيوخ طريقت نعمت الهى و ازجمله بعضى از بازماندگان واقعى شاه نعمت اللّه ( كه طريقتهاى امروزى ايران از آنها مايه مىگيرند ) كاملا شيعى بودند ، ولى در اينجا طريقت اكثر آنها به خود على ( ع ) وابسته بود . يكى از طريقتهاى صوفيانه كه امروزه از خالصترين طريقتهاى شيعى تصوف برشمرده مىشود طريقت ذهبى است كه از اوايل دوره صفوى فعال است . ذهبىها مثل همه طريقتهاى ديگر صوفيانه شيعى ، معتقد هستند كه سلسله صوفيه حتى پيش از ظهور صفويان شيعى بودند . ولى به دليل تقيه ، تشيع خود را كتمان مىكردند . ذهبىها مدعىاند كه با ظهور صفويان ضرورت تقيه از ميان برخاست تا آنجا كه طريقتها توانستند علنا خود را در ايران شيعه بنامند . در ميان همه طرائق ، ذهبىها خود را شيعه واقعى ناميدند ؛ و مخصوصا سرسپردگى خاصى به امام رضا نشان دادند و به سلسله خود نام رضويه اطلاق كردند . يكى از برجستهترين آثار صوفيانه متعلق به دوره صفويه و نيز يكى از نمونههاى ويژه طريقت شيعى صوفى تحفة العباسيه از شيخ ذهبى محمد على سبزوارى ، معاصر شاه عباس دوم است كه نكته جالبتوجه در مورد او اينست كه وى مؤذن آرامگاه امام رضا در مشهد بوده است . اين اثر حاوى يك مقدمه ، پنج فصل و دوازده بخش و يك خاتمه است . عناوين فصول و بخشها عبارتند از : مقدمه كتاب مشتمل بر پنج فصل است : فصل اول در بيان معنى تصوف و معنى صوفى و اندك بودن ايشان در ميان خلق و وجه تسميه ايشان به صوفى و علامات ايشان . فصل دوم : در بيان اعتقادات صوفيه در توحيد . فصل سوم : در بيان اعتقاد صوفيه در نبوت و امامت / فصل چهارم در بيان اعتقاد صوفيه در معاد . فصل پنجم در بيان استناد صوفيه به ائمه عليهم السلام / باب اول در بيان فضيلت علم / باب دوم در بيان زهد و رياضت / باب سوم در بيان صمت / باب چهارم در بيان جوع و سهر / باب پنجم در بيان عزلت / باب ششم در بيان ذكر / باب هفتم در بيان توكل / باب هشتم در بيان رضا و