فصل هفتم فعاليتهاى فكرى ، فلسفه و كلام در دورهء صفوى زمينه با اينكه در جهان خارج حيات هنرى و سياسى دوره صفوى بيشتر و بهتر از حوزه‌هاى تصوف ، فلسفه و كلام آن شناخته شده ، ولى دوره صفوى را بايد يكى از ادوار برجسته تاريخ فكرى و مذهبى ايران اسلامى برشمرد . دوره صفوى مخصوصا در زمينه حكمت ( حكمت بر خلاف نظر معمول در اروپا آميزه‌اى از حكمت الهى و فلسفه نيست بلكه تلفيقى از فلسفه و عرفان است ) اوج تحولات طولانى بود كه ريشه در سده ششم / دوازدهم و ورود ديدگاههاى فكرى تازه به تمدن اسلام بوسيله افرادى چون سهروردى و ابن عربى داشت . همچنين جوشش و شكوفائى ناگهانى تصوف علوم مذهبى در سده دهم / شانزدهم بر اثر اهميت دگرسانى و تحولى بود كه از زمان هجوم مغولان در ايران رخ داد و تاكنون هم كمتر مورد عنايت محققان و پژوهندگان قرار گرفته است . ايران به ناگهان شيعى مذهب نشد . تشيع از سده هفتم / سيزدهم به بعد بوسيله بعضى از طرائق صوفيگرى در ايران رواج يافت كه ظاهرا سنى بودند - يعنى آنها به لحاظ مذهبى وابسته به يكى از مذاهب سنى و اغلب شافعى بودند . ليكن اين طرائق سرسپرده على بودند و حتى برخى از آنها ولايت او را پذيرفته بودند كه طبق اعتقادات شيعيان قدرت رهبرى و ارشادى بود كه پيامبر اسلام به دو تفويض كرده بود . همين اعتقاد خاص بود كه ايران را از يك سرزمين سنى مذهب به يك مملكت شيعى تبديل كرد . شيعيان ، صفى الدين اردبيلى موسس سلسله صفوى را يك نفر شيعى مىدانند و حال آنكه تحقيقات جديد روشن‌ساخته كه وى اهل سنت بوده است . اين مطلب در خصوص شاه نعمت اللّه ولى ، مؤسس طريقت نعمت الهيه هم مصداق دارد كه يكى از طريقتهاى