پررونق ايران معاصر است . به يك معنا هر دوى اين طريقتهاى رقيب فىالواقع تكيه بر آن چيزى داشتند كه ما آن را تشيع مىناميم . اگر ما مذهب شافعى را در ذهن داشته باشيم ، اين دو طريقت تصوف يعنى صفوى و نعمت الهى در آغاز سنى بوده‌اند و بعدها شيعه شده‌اند . و يا اگر تشيع را با پذيرش ولايت على معنا كنيم ، پس اين طرائق با اين مفهوم ، در اثناى اين دوره ذاتا و باطنا شيعه بوده‌اند و در دوره صفوى هم ظاهر آنها تبديل به شيعه شده است . بهرحال نقش و سهم تصوف در توسعه تشيع و آماده‌سازى زمينه براى برقرارى مذهب شيعه در ايران دوره صفوى از اهم مسائلى است كه ارتباط مستقيم با نقش سياسى فعال طريقت صفوى و نقش و سهم مذهبى و معنوى طريقت‌هاى ديگر همچون كبرويه و مخصوصا نوربخشيه دارد كه بيش‌از ساير طريقتها درصدد ارتباط بين تسنن و تشيع برآمده‌اند « 1 » . شيخ محمد بن عبد اللّه ملقب به نوربخش متوفى به سال 869 / 5 - 1464 در رى كه داعيه‌هاى غيرمستقيم و ضمنى مهدويت داشت ، تلاش كرد تا با تصوف دو مذهب تسنن و تشيع را بهم نزديك سازد . جانشينان او فيض‌بخش و شاه بهاء الدين اين نهضت را در همان جهت ادامه دادند و سرانجام كاملا به تشيع گرائيدند . يكى از اعضاى معروف اين طريقت ، شيخ شمس الدين محمد لاهيجى ، نويسنده شرح معروف گلشن راز ( اثرى كه انجيل تصوف ايران برشمرده مىشود ) درعين‌حال‌كه صوفى نام‌آورى بود ، كاملا به مذهب شيعه هم تعلق داشت . داستان ملاقات او با شاه اسماعيل و سؤال شاه اسماعيل از او مبنىبراينكه چرا هميشه جامه سياه برتن دارد و جواب شيخ اينكه همواره عزادار واقعه غمبار كربلاست ، معروف است « 2 » . اين داستان حاكى از تحول كاملى است كه در بين اعضاى طريقت نوربخشيه رخ‌داده و آنها را كاملا وابسته به تشيع كرده است . روندهاى مشابهى را هم در بين طريقتهاى نعمت الهى و صفوى مشاهده مىكنيم . هم شاه نعمت اللّه كه از حلب راهى ايران شد و هم شيخ صفى الدين كه در اردبيل بود ، در آغاز صوفيان اهل سنتى چون انجمن‌هاى اخوت شاذليه و قادريه بودند . ليكن اعتقاد باطنى به ولايت على ( ع ) بتدريج شكل ظاهرى اين طريقت‌ها را هم تغيير داد و صورت شيعى بدانها بخشيد ، گواينكه ساختار درونى اين طرائق كه صوفيانه بود ، همچنان شيعيانه - صوفيانه باقى ماند ، طريقت نعمت الهى در زمان صفويان به تشيع گرائيد ، درحاليكه طريقت صفوى از زمان جنيد به بعد گرايشهاى شيعى از خود فرانمود و به نهضت مشعشع جذب شد و در زمان على بن جنيد كاملا متشيع شد . ولى در همه اين موارد فرآيند

--> ( 1 ) - نگاه كنيد به يك سلسله مقالات از م . موله در REI ، در خلال سالهاى 63 - 1959 م . ؛ شوشترى ، مجالس المؤمنين ، جلد 2 ، صص 8 - 143 . ( 2 ) - همان ، صص 6 - 150 .