« پراكندگى » ( مدتها قبل از سياست بهره‌بردارى شاه عباس از وجود آنها ) ارمنيان را تاجران سخت‌كوش بارآورده بود و در امر تجارى خود بارها از اروپا ديدن كرده بودند . برخى از آنها سهمى مضاعف در حيات تركيه داشتند . پاره‌اى از آنها هم به طرف شرق در هند و ماوراى آن سفر كرده بودند . ارمنيان قبلا مخالفت خود را با عوامل انگليسى كمپانى روسى در سال 1561 م . در قزوين ابراز داشته بودند . ارمنيانى كه در خدمت شاه عباس بودند ، اول از همه در ونيز حضور يافتند . جامعه ارمنى به‌تدريج در اصفهان گسترش يافت و ميدان و گستره فعاليتهاى تجارىشان بر اثر حمايت شاه و با امتياز و اعتبارى كه كسب كردند ، دامنه گرفت . جامعه آنها ثروتمند شد و اعضاى دولتمند آن شروع به تأسيس بناهاى زيبا و چشمگير و كليساهاى عالى كردند . آنها در سال 1618 م . با فعاليتهاى عوامل انگليسى براى تحصيل ابريشم ، هنگاميكه شاه عباس آن‌را بارى 50 تومان به مزايده گذاشت ، مخالفت كردند . انگليسىها شكوه مىكردند كه « ارمنيان درصدد طرد آنها هستند . » ولى بسى برنيامد كه ارمنيان براى صدور و ورود امتعه خود از هند به ايران و بالعكس از كشتىهاى انگليسى استفاده كردند . فعاليتهاى آنها در اروپا مخصوصا در سال 1621 م . در مارسى خشم تجار فرانسوى را برانگيخت و به پادشاه فرانسه شكايت بردند « 1 » . پىيترو دلاواله در سال 1618 م . به شاه عباس پيشنهاد كرد كه با درگير ساختن فرانسويان ، سلطه تركان را بر تجارت ايران بكشند چون « هدف شاه اينست كه كل ابريشم بدون گذشتن از تركيه به اروپا برسد و به‌همين‌منظور ( براى ضرر رساندن به تركها ) مجبور هستيم كه فرانسويها را به ايران بياوريم ، بدون آنها كارى از پيش نمىرود : چون فرانسويان همانها هستند كه بيشترين پول نقد را وارد حوضه درياى مديترانه مىكنند . « 2 » » تعدادى از فرانسويان و ارمنيان در امر تجارت ابريشم ايران پيش قدم بودند ، چون منشى كمپانى هند شرقى در سال 1625 م . گزارش داد كه « سفير فرانسه پيشنهاد داد تا براى حمل ابريشم ايران به مارسى سالانه 2 ميليون پرداخت كند ولى گفته مىشود كه او را كلا نااميد كرده‌اند . « 3 » » با اينكه ارمنيان در فرانسه به موفقيتى محدود دست يافتند ولى درعوض در هلند بهتر توانستند جاى پا باز كنند و گروهى از تجار متنفذ آنها در آمستردام مستقر شدند و سرتاسر سده هفدهم و اكثر سالهاى سده هيجدهم را در آنجا باقى ماندند . درواقع در هلند بود كه پيشنهاد اوليه رابرت شرلى درباره تجارت دوجانبه بين پرتقال و انگليس تقريبا مورد پذيرش قرار گرفت . در

--> ( 1 ) - Historie du Commerse de Marseille ، چاپ ل . برژاس و ژ . رامبر ( پاريس ، 1954 م . ) ص 66 . ( 2 ) - دلاواله ، جلد 2 ، فصل 1 ، ص 299 ، نامه شماره 4 قزوين 25 ژوئيه 1618 م . ( 3 ) - B / IO , I . O . ، ص 58 ، 30 مه 1625 ميلادى .