آنها هنوز درپى نظارت بر راههاى كشتيرانى محلى بودند . اين كشتىرانى نيز بهرحال ، هرچه زودتر ، آسيب ديد . با اينكه كاملا از بين نرفت ، ولى محدود به قايقرانى گرديد و حجم تجارت را كاهش داد . در شمال شرق ايران هم ناآراميهاى ازبكان و حملات آنها به خراسان ، تجارت را از پيشرفت بازداشت . راههاى تجارى خشكى كابل و قندهار نه‌تنها از حملات ازبكان آسيب ديد ، بلكه اقدامات اكبر براى تحكيم پايه‌هاى امپراتورى خود نيز بدان لطمه وارد ساخت . همه اين تحولات تأثير منفى در تجارت داشت و با اينكه آن‌را متوقف نساخت ولى از پيشرفت بازداشت . درواقع شايد گفته يكى از نخستين بازرگانان انگليس در ايران در سال 1618 م . مبين فراز و فرود و نوسانات تاريخ اقتصادى ايران باشد كه : « بازرگانان بايد خيلى احمق باشند كه دست به تجارت بزنند . » بدين‌ترتيب شاه عباس ميراث نابسامان و نوميدكنندهء سياسى و اقتصادى را صاحب شد . ايران از آنجا كه راههاى تجارى شرق آن در اختيار ازبكان بود و جريان تجارت در جنوب تحت نظارت پرتقاليها قرار داشت و تركان هم در شمال غرب كشور بر ايالات توليد ابريشم مسلط شده بودند ، تقريبا به لحاظ اقتصادى در حالت اختناق بود . ايران بدون عايدات ، قدرتى نمىداشت . شيوه‌اى را كه شاه عباس با آن ازبكان را شكست داد و ايالات توليد ابريشم را به ايران برگرداند و بر هرمز سلطه پيدا كرد ، در فصل مربوط به امور سياسى آنها بررسى شد . اين كار نه‌تنها براى از سرگيرى تجارت در سطح سابق خود ، بلكه براى توسعه تجارى ايران لازم و ضرورى بود توسعه‌اى كه شاه عباس تأكيدى مداوم بر آن داشت و تلاش زيادى در آن به كار بست . ب - سياست نخستين تجارت ايران در اين دوره دو جنبه اساسى داشت . اولا از صدور توليدات و كالاهاى ساخته شده ايران منافع زيادى حاصل مىشد . ثانيا عايدات حاصله از راههاى حمل‌ونقل و ترانزيت بود كه هميشه و همواره به دليل موقعيت ايران در ارتباط اروپا و آسيا و داشتن راههاى ارتباطى ، از ويژگىهاى حيات اقتصادى آن برشمرده مىشد . شاه عباس دريافت كه كليد سعادت و فراوانى اقتصادى ايران در ابريشم نهفته و لذا صدور آن‌را تشويق كرد و آن‌را تحت نظارت مستقيم خود درآورد . اين كالا ، كالائى بود كه ايران بعدها در توليد آن شاخص شد . ايالات گرجستان ، شروان و گيلان آب‌وهوا و خاك مناسب براى رشد و تربيت درخت توت داشت كه كرمهاى ابريشم از برگ آن تغذيه مىكردند و پيله مىبستند و از پيله‌ها براى توليد ابريشم استفاده مىشد . هواى مرطوب اين مناطق براى پرورش كرم ابريشم مناسب بود و اين مناطق از براى صنعت ابريشم خود